Świat żyje na ekologiczny kredyt, a rządy wciąż nie mają planu

Trzydziestego lipca ludzkość wyczerpała roczny budżet odnawialnych zasobów planety. Tegoroczny Dzień Długu Ekologicznego, znany na świecie jako Earth Overshoot Day, przypadł w ubiegły czwartek, a Global Footprint Network, organizacja co roku wyliczająca tę datę, nie ma dla nikogo dobrych wiadomości. Ludzkość zużywa zasoby w tempie odpowiadającym potrzebom 1,73 Ziemi.

Innymi słowy, planeta potrzebowałaby niemal dwóch kopii samej siebie, aby nadążyć za obecnym tempem konsumpcji. Od tego momentu aż do końca grudnia świat będzie żył, dosłownie, na pożyczonych zasobach – tych, które powinny odnowić się dopiero w kolejnych latach. To właśnie oznacza życie na ekologiczny kredyt, o którym coraz częściej mówią również ekonomiści, nie tylko klimatolodzy.

Rachunek, który wystawia planeta

Sam mechanizm wyliczenia tej daty jest zaskakująco prosty, choć dane, na których się opiera, już nie. Global Footprint Network dzieli biopojemność planety – czyli ilość zasobów, jakie ekosystemy są w stanie odtworzyć w ciągu roku – przez tak zwany ślad ekologiczny ludzkości, a wynik mnoży przez liczbę dni w roku. Im większy ślad w porównaniu z biopojemnością, tym wcześniej w kalendarzu wypada Dzień Długu Ekologicznego.

Za tym jednym równaniem stoi około piętnastu tysięcy punktów danych zbieranych co roku dla każdego kraju – od zużycia drewna i ryb, przez powierzchnię upraw, po zdolność lasów i oceanów do pochłaniania dwutlenku węgla. Sam ślad węglowy, czyli emisje z paliw kopalnych, odpowiada dziś za 61 procent globalnego śladu ekologicznego.

Tymi danymi zarządza Footprint Data Foundation, a przygotowuje je Uniwersytet York w Toronto. To właśnie na ich podstawie każdego roku, w Światowy Dzień Środowiska przypadający na 5 czerwca, Global Footprint Network ogłasza tegoroczną datę – w tym roku padło wtedy na 30 lipca, i dokładnie tak się stało.

Później nie znaczy lepiej

Trzydziesty lipca to sześć dni później niż w 2025 roku, gdy Dzień Długu Ekologicznego wypadł 24 lipca – najwcześniej w całej historii pomiarów. Na pierwszy rzut oka można by więc pomyśleć, że coś się poprawiło. Nic bardziej mylnego: przesunięcie w kalendarzu wynika niemal wyłącznie z aktualizacji metodologii, a nie z faktycznego ograniczenia konsumpcji.

Naukowcy podnieśli w tym roku szacunki dotyczące zdolności oceanów do pochłaniania dwutlenku węgla, co samo w sobie opóźniło datę o osiem dni. Jednocześnie realny wzrost zużycia zasobów w ciągu ostatniego roku przesunął ją o dwa dni wcześniej. Po zsumowaniu obu efektów wychodzi plus sześć dni – ale to księgowa korekta, nie prawdziwa ulga dla planety.

Czy zatem należy się cieszyć z późniejszej daty? Odpowiedź brzmi: nie bardzo. Licząc na spójnym zestawie danych, rok 2026 odnotował najwyższy poziom przekroczenia zasobów w całej historii pomiarów. To trochę jak podwyżka limitu na karcie kredytowej: dłużnik może wydawać więcej, ale dług i tak rośnie z każdym miesiącem.

Pół wieku życia na kredyt

Global Footprint Network liczy tę datę wstecz aż do początku lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku – to wtedy konsumpcja ludzkości po raz pierwszy przekroczyła zdolność planety do regeneracji, a Dzień Długu Ekologicznego wypadał jeszcze pod koniec grudnia. Od tamtej pory data przesuwała się w kalendarzu przez kolejne dekady, aż w końcu na dobre zadomowiła się w lecie.

Jedyny wyjątek w tej historii to rok 2020. Gdy pandemia COVID-19 zatrzymała samoloty na płytach lotnisk i wyludniła autostrady, Dzień Długu Ekologicznego przesunął się z 29 lipca roku poprzedniego aż na 22 sierpnia – ludzkość, niejako wbrew własnej woli, przez kilka tygodni żyła bliżej granic wyznaczonych przez planetę. Efekt okazał się jednak krótkotrwały: rok później konsumpcja wróciła do wcześniejszego trendu.

Skumulowany dług ekologiczny, narastający od pół wieku, odpowiada dziś około 20,6 roku pełnej zdolności regeneracyjnej planety. Innymi słowy, nawet gdyby ludzkość z dnia na dzień przestała pogłębiać ten deficyt, Ziemia i tak potrzebowałaby ponad dwóch dekad, by odbudować to, co już zostało zużyte ponad miarę.

Nie każdy zadłuża się w tym samym tempie

Globalna średnia skrywa jednak ogromne różnice między krajami. Gdyby cały świat konsumował zasoby tak, jak robią to mieszkańcy Kataru, roczny budżet planety wyczerpałby się już czwartego lutego. Dla porównania, gdyby wszyscy żyli jak przeciętny mieszkaniec Bangladeszu, ludzkość zmieściłaby się w zaledwie 46 procentach biopojemności Ziemi – Dzień Długu Ekologicznego w ogóle by nie nastąpił.

Polska plasuje się bliżej bogatszego bieguna tej skali. Według danych Centrum Edukacji Przyrodniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdyby cała ludzkość konsumowała zasoby na poziomie przeciętnego Polaka, roczny budżet planety wyczerpałby się już 28 kwietnia – a więc trzy miesiące przed światową średnią. Poniższe zestawienie pokazuje, jak rozkładają się te daty na świecie.

Kraje, które w ogóle nie mają swojego Dnia Długu Ekologicznego – poza Bangladeszem należą do nich między innymi Nigeria, Kenia czy Indie – zużywają mniej zasobów, niż wynosi globalna biopojemność przypadająca na mieszkańca. Nie oznacza to jednak dobrobytu: to często raczej skutek niższego poziomu konsumpcji niż świadomej polityki ekologicznej.

Rządy nie mają planu na ten kryzys

Przy okazji tegorocznego Dnia Długu Ekologicznego Global Footprint Network opublikował, wspólnie ze szwajcarską organizacją Greenings, raport zatytułowany „Prepared for the Predictable” – poświęcony temu, jak rządy przygotowują się na skutki przekroczenia zasobów. Wnioski nie napawają optymizmem: żadna z przeanalizowanych strategii narodowych nie odnosi się w adekwatny sposób do tego ryzyka.

Autorzy zastosowali dość nietypowe podejście – dokumenty strategiczne poszczególnych krajów oceniły cztery różne modele językowe według jednej rubryki oceny, a wyniki zweryfikowano następnie względem opublikowanych dokumentów rządowych. Wśród najważniejszych wniosków znalazły się:

• żadna z przeanalizowanych strategii narodowych nie odnosi się w adekwatny sposób do ryzyka przekroczenia zasobów,
• najwyższą ocenę spośród wszystkich krajów uzyskały Chiny, dzięki swojemu pięcioletniemu planowi gospodarczemu – choć i tak daleko mu do satysfakcjonującego poziomu,
• najniższą pozycję w zestawieniu zajęła Argentyna,
• Unia Europejska wypadła gorzej, niż sugerowałaby jej reputacja w zakresie raportowania zrównoważonego rozwoju.

„Nadmierna eksploatacja zasobów to nie odległy problem środowiskowy – to zjawisko, które już teraz wywołuje realne skutki gospodarcze. Kraje planujące przyszłość w warunkach ograniczonych zasobów będą najlepiej przygotowane, by ją przetrwać. Obecnie niemal żaden kraj taki nie jest” – mówi dr David Lin, główny naukowiec Global Footprint Network.

Trudno oprzeć się wrażeniu, że wiele rządów świadomie chowa głowę w piasek. Czy politycy naprawdę nie dostrzegają nadchodzącego zagrożenia, czy może po prostu wygodniej jest odłożyć problem na później, skoro kadencja kończy się szybciej niż skutki wyczerpania zasobów zdążą dać o sobie znać?

Czy ten dług da się w ogóle spłacić

Global Footprint Network nie ogranicza się jednak do stawiania diagnozy. Organizacja od lat prowadzi kampanię MoveTheDate, promującą rozwiązania, które realnie opóźniają nadejście Dnia Długu Ekologicznego w kalendarzu. Według jej wyliczeń, samo zmniejszenie o połowę emisji dwutlenku węgla z paliw kopalnych przesunęłoby tę datę aż o trzy miesiące.

„Jesteśmy winni planecie co najmniej dwadzieścia lat ekologicznej regeneracji, nawet gdybyśmy już dziś zatrzymali dalsze szkody” – przekonuje Lewis Akenji, członek zarządu Global Footprint Network. Jego zdaniem skala potrzebnych działań powinna przewyższać wszystkie dotychczasowe inwestycje klimatyczne razem wzięte.

Dla czytelnika śledzącego bieżącą politykę ten wątek powinien brzmieć znajomo: to nie pierwszy raz, gdy dane naukowe wyprzedzają decyzje polityczne o lata. Pytanie, które pozostaje otwarte, brzmi, czy tym razem rachunek nadejdzie na tyle szybko, by ktokolwiek zdążył go jeszcze spłacić, zanim odsetki – w postaci kryzysów żywnościowych, wodnych i klimatycznych – staną się nie do udźwignięcia.

Źródła:

Global Footprint Network
Earth.org
LifeGate
Balkan Green Energy News
Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ