Lasy zmieniają się szybciej niż kiedykolwiek – naukowcy biją na alarm

Największe badanie lasów w historii ujawnia niepokojący wzorzec

Zespół międzynarodowych naukowców przeanalizował ponad 31 000 gatunków drzew z całego świata, tworząc najpełniejszy dotąd obraz tego, jak zmieniają się ekosystemy leśne. Wyniki opublikowane 9 lutego 2026 w czasopiśmie Nature Plants są jednoznaczne – lasy stają się coraz bardziej jednolite, tracą różnorodność biologiczną i stają się mniej odporne na zmiany klimatyczne.

Badacze skupili się na analizie cech funkcjonalnych drzew, ich długoterminowej stabilności oraz sposobu, w jaki funkcjonują całe ekosystemy leśne. To nie są zmiany, które zajmą stulecia. Transformacja zachodzi na naszych oczach, a jej tempo przyprawia naukowców o bezsenność. Jens-Christian Svenning, profesor i dyrektor Centrum Dynamiki Ekologicznej w Nowej Biosferze na Uniwersytecie w Aarhus oraz współautor badania, nie ukrywa zaniepokojenia tą sytuacją.

Wolno rosnące gatunki przegrywają wyścig o przetrwanie

Badanie wykazało, że szybko rosnące gatunki drzew stają się coraz bardziej dominujące w lasach całego świata. W tym samym czasie wolno rosnące drzewa o wyspecjalizowanych cechach stoją przed rosnącym ryzykiem wymierania. Te właśnie gatunki – często charakteryzujące się grubymi liśćmi, gęstym drewnem i długim życiem – stanowią fundament stabilności ekosystemów leśnych.

„Mówimy o niezwykle unikalnych gatunkach, szczególnie skoncentrowanych w regionach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie różnorodność biologiczna jest najwyższa, a ekosystemy są ściśle ze sobą powiązane” – wyjaśnia Svenning. Czy możemy sobie wyobrazić las bez tych gatunków? Nie da się przecenić ich roli. Gdy wyspecjalizowane rodzime gatunki znikają, pozostawiają luki w ekosystemach, których obce gatunki rzadko potrafią wypełnić, nawet jeśli rosną szybko i łatwo się rozprzestrzeniają.

Szybcy sprinterzy przejmują kontrolę nad lasami

Jeśli zmiany klimatyczne i eksploatacja lasów będą kontynuowane w obecnym tempie, lasy prawdopodobnie będą faworyzować szybko rosnące drzewa o lżejszych liściach i niższej gęstości drewna. Te cechy umożliwiają im gwałtowny wzrost w krótkim czasie. Typowe przykłady to gatunki akacji, eukaliptusa, topoli oraz sosny – drzewa, które wszyscy znamy z parkowych alejek czy szybko rosnących plantacji.

Problem w tym, że choć te gatunki dobrze się rozwijają i szybko rosną, są bardziej podatne na suszę, burze, szkodniki i wstrząsy klimatyczne. W efekcie lasy stają się mniej stabilne i mniej skuteczne w długoterminowym magazynowaniu węgla – a to akurat jest nam najbardziej potrzebne w dobie kryzysu klimatycznego.

Obce gatunki napędzają transformację

Badanie podkreśla także rosnącą rolę gatunków naturalizowanych, czyli drzew, które pierwotnie pochodziły z innych regionów, ale teraz rosną dziko w nowych miejscach. Prawie 41 procent tych gatunków charakteryzuje się cechami takimi jak szybki wzrost i małe liście, co pomaga im przetrwać w zaburzonych środowiskach. Jednak jak zauważa Svenning, drzewa te rzadko zastępują ekologiczne role rodzimych gatunków.

„Co więcej, w krajobrazach dotkniętych dzisiejszymi i jutrzejszymi zaburzeniami gatunki naturalizowane mogą jeszcze bardziej utrudniać przetrwanie rodzimych drzew, ponieważ nasila się konkurencja o światło, wodę i składniki odżywcze” – dodaje profesor. To błędne koło, z którego trudno będzie się wydostać.

Tropiki stoją przed największą katastrofą

Regiony tropikalne i subtropikalne doświadczą najpoważniejszych skutków homogenizacji lasów. „To właśnie tutaj występuje wiele wolno rosnących gatunków drzew o naturalnie niewielkich zasięgach” – wyjaśnia Wen-Yong Guo, pierwszy autor badania i młody profesor z East China Normal University w Szanghaju.

Ponieważ są one ograniczone do bardzo ograniczonych obszarów, gatunki te mogą całkowicie zniknąć, jeśli ich siedliska zostaną zniszczone lub przejęte przez szybko rosnące gatunki.

Szybko rosnące i naturalizowane gatunki będą się rozprzestrzeniać na całym świecie w miarę nasilania się zaburzeń środowiskowych.

Człowiek kształtuje przyszłość lasów

Według badaczy działalność człowieka jest główną siłą napędową tych zmian w składzie lasów. „Zmiany klimatyczne wywołane przez człowieka, wylesianie pod budowę infrastruktury, intensywna gospodarka leśna, wyręb oraz globalny handel gatunkami drzew – wszystko to odgrywa swoją rolę” – wyjaśnia Guo. Szybko rosnące drzewa są często aktywnie promowane, ponieważ szybko produkują drewno lub biomasę. Ale ekologicznie są często kruche i bardziej podatne na choroby.

Czy naprawdę chcemy lasów, które wyglądają dobrze na papierze rocznych bilansów firm drzewnych, ale nie są w stanie chronić planety? To pytanie, na które musimy sobie odpowiedzieć jako społeczeństwo.

Polska odwraca trend

Polska pokazuje, że zmiana jest możliwa. Badanie opublikowane w lutym 2026 przez polskich naukowców ujawniło, że po 1990 roku nastąpiła wyraźna zmiana w zarządzaniu lasami. W czasach socjalizmu regeneracja opierała się niemal wyłącznie na materiale hodowlanym, obecnie leśnicy wykorzystują naturalne procesy odnowy. Udział drzew liściastych wzrósł z 13 procent w 1945 roku do ponad 28 procent, a sosna stopniowo ustępuje miejsca dębom, bukom i jodłom.

Zarządzanie lasami musi się zmienić

Wykorzystując scenariusze modelowania przyszłości, naukowcy zbadali, jak gatunki drzew prawdopodobnie będą się rozprzestrzeniać lub zanikać w czasie. Ich wyniki pokazują, że gatunki naturalizowane już obecne w lasach staną się jeszcze bardziej dominujące w nadchodzących dekadach. To sprawia, że ochrona wolno rosnących gatunków drzew staje się coraz pilniejsza.

Svenning podkreśla potrzebę strategii zarządzania lasami, które aktywnie wspierają te gatunki i priorytetowo traktują odbudowę ekosystemów. „Przy zakładaniu nowych lasów należy kłaść znacznie większy nacisk na wolno rosnące i rzadkie gatunki drzew. Dzięki temu lasy byłyby bardziej zróżnicowane i odporne” – podsumowuje Svenning.

Te gatunki powinny być również aktywnie promowane w działaniach ochronnych i rewitalizacyjnych, gdzie często pozytywnie oddziałują na odbudowę bogatszych społeczności dużych zwierząt.

Globalne konsekwencje lokalnych zmian

Lasy tropikalne stanowią zaledwie około 7 procent powierzchni Ziemi, ale zawierają ponad połowę wszystkich gatunków roślin i zwierząt. Jeśli stracimy różnorodność w tropikach, stracimy ją wszędzie. Wyniki tego badania powinny być sygnałem alarmowym dla decydentów. Nie możemy dłużej traktować lasów jak magazynów drewna czy terenów pod zabudowę. Czy zdołamy zmienić kurs, zanim będzie za późno?

Źródła:

ScienceDaily
Aarhus University
Nature Plants
East China Normal University