Czy miliarderzy powinni istnieć? Filozofka nagrodzona za radykalną odpowiedź

Czternastego października 2025 roku w Holandii odbyła się ceremonia wręczenia najważniejszych nagród naukowych w kraju. Ingrid Robeyns, profesor etyki instytucji na Uniwersytecie w Utrechcie, odebrała prestiżową nagrodę Stevin Prize wraz z czekiem na 1,5 miliona euro. Otrzymała ją za odpowiedź na jedno z najbardziej kontrowersyjnych pytań współczesności: jak wiele pieniędzy to za dużo?

Limitarianizm jako odpowiedź na kryzys demokracji

Robeyns od lat rozwija koncepcję filozoficzną, którą sama ochrzcila mianem „limitarianizmu”. W jej ujęciu chodzi o proste, choć dla niektórych trudne do strawienia twierdzenie: powinien istnieć górny limit bogactwa osobistego, podobnie jak istnieje próg ubóstwa. Ekstremalne fortuny nie są jedynie nieetyczne – są społecznie szkodliwe i zagrażają samym fundamentom demokracji.

W książce „Limitarianism: The Case Against Extreme Wealth”, która ukazała się w 2024 roku i została przetłumaczona na dziesięć języków, filozofka przedstawia cztery główne argumenty przeciwko ekstremalnemu bogactwu. Pierwszy dotyczy związku między super-bogatymi a ubóstwem. Według Robeyns mainstreamowa narracja o tym, że bogaci tworzą miejsca pracy i pomagają biednym, przedstawia jedynie fragment obrazu. Badania pokazują, że lwia część zysków ekonomicznych trafia do tych, którzy już mają najwięcej, podczas gdy do najbiedniejszych dociera jedynie symboliczna okruszyna. Czy nie brzmi to jak przepis na pogłębiającą się nierówność?

Demokracja pod presją wielkich fortun

Drugi argument jest być może najbardziej niepokojący. Ekstremalne bogactwo podważa demokrację, dając super-bogatym nieproporcjonalnie duży głos w kształtowaniu decyzji politycznych. Mogą oni wydawać fortuny na lobbing, wpłacać ogromne sumy na rzecz partii i wykorzystywać media społecznościowe do wpływania na wyniki wyborów.

Thomas Piketty, autor głośnej książki „Kapitał w XXI wieku”, nie pozostawił wątpliwości: „To najlepszy przypadek, jaki czytałem, za ustanowieniem górnego limitu akumulacji bogactwa. Lektura obowiązkowa.” Piketty sam od lat bada mechanizmy narastającej nierówności, jednak Robeyns idzie krok dalej, oferując konkretną odpowiedź normatywną.

Klimat, moralność i niezasłużone fortuny

Trzeci argument dotyczy kryzysu klimatycznego. Według badań cytowanych przez Robeyns, najbogatszy jeden procent ludzkości emituje więcej gazów cieplarnianych niż najbiedniejsze 66 procent populacji globalnej. Ich styl życia oraz inwestycje w branże intensywnie emitujące CO2 są nie do pogodzenia z celami zrównoważonego rozwoju.

Czwarty argument jest równie mocny – ekstremalne bogactwo jest prawie zawsze niezasłużone. Szczęście odgrywa ogromną rolę w akumulacji wielkich fortun, co stawia pod znakiem zapytania moralne prawo do posiadania miliardów. Nikt nie staje się super-bogaty w próżni – każda fortuna powstaje dzięki wsparciu społeczeństwa, infrastruktury publicznej, systemów edukacji i prawnych.

Między kapitalizmem a komunizmem

Robeyns podkreśla, że limitarianizm nie jest ani socjalizmem, ani komunizmem. Jej propozycja nie zakłada równego podziału bogactw, ale ustanowienie „linii bogactwa” – progu, powyżej którego dodatkowe środki powinny zostać przekierowane na cele społeczne.

Gdzie dokładnie powinna przebiegać ta linia? Robeyns wyróżnia trzy rodzaje limitów: limit bogactwa (poziom, powyżej którego więcej pieniędzy nie wpływa na standard życia), limit etyczny (oparty na względach moralnych) i limit polityczny (który państwo powinno wykorzystać przy projektowaniu systemów podatkowych).

Idea może wydawać się radykalna, ale czy naprawdę jest? Wszyscy akceptujemy istnienie progu ubóstwa. Czy analogiczny próg na drugim końcu spektrum jest rzeczywiście kontrowersyjny? W czasach słabnących demokracji, nieprzewidywalnego klimatu i rosnących nierówności, coraz więcej ludzi odpowiada: nie.

Czy limitarianizm ma przyszłość?

Czy limitarianizm ma szansę stać się czymś więcej niż akademicką teorią? Robeyns nie robi sobie iluzji – wie, że w obecnej konstelacji politycznej pełna implementacja jej pomysłów nie jest możliwa. Ale jako „regulative ideal” – ideał regulatywny, do którego społeczeństwa powinny dążyć – limitarianizm oferuje kompas moralny w świecie rosnących nierówności. W końcu każda wielka zmiana społeczna zaczynała się od „niemożliwego” pomysłu, który z czasem stał się oczywistością. Czy ograniczenie ekstremalnego bogactwa będzie kolejnym takim krokiem w ewolucji naszych społeczeństw?

Źródła:

NWO
Philosophy Now
Daily Nous
LSE Inequalities Blog
Utrecht University
Penguin Books
Journal of Global Ethics