Filozof dostał milion dolarów za atak na mit o sukcesie

Nagroda, która uderza w system

14 października 2025 roku Berggruen Institute ogłosił, że laureatem nagrody wartej milion dolarów został Michael Sandel, profesor filozofii politycznej z Harvardzie. Yuk Hui, przewodniczący jury, podkreślił, że krytyka neoliberalizmu i ideologii merytokratycznej prowadzona przez Sandela odnosi się do najbardziej palących pytań naszych czasów. W świecie podzielonym przez polaryzację i rosnące nierówności, filozoficzne pytania o naturę sukcesu i porażki nabierają wymiaru politycznego.

Kiedy zwycięstwo staje się przekleństwem

Książka Sandela „The Tyranny of Merit” z 2020 roku stała się manifestem przeciwko systemowi uważanemu za fundament nowoczesnego społeczeństwa. Merytokracja wydaje się sprawiedliwa – najlepsi wygrywają dzięki talentom i wysiłkowi. Jednak Sandel odkrywa mechanizm, który przekształca społeczeństwo w bezlitosną arenę, gdzie zwycięzcy czują się uprawnieni do sukcesu, a przegrani stygmatyzowani porażką.

Jeśli sukces wynika z talentu i pracy, to porażka musi być rezultatem ich braku. Ta logika prowadzi do dwóch konsekwencji: pychy wśród elit przekonanych o swoich zasługach oraz moralnego piętna na tych na dole. Sandel zwraca uwagę na „sortowanie” społeczeństwa przez uniwersytety, które nie tylko dyktują kto dostanie lepszą pracę, ale też określają kto zasługuje na szacunek. Główna rana to nie ekonomiczne nierówności, ale utrata godności i poczucie, że praca fizyczna jest mniej wartościowa.

Cztery mity, które nas podzieliły

Analiza Sandela identyfikuje fundamentalne błędy współczesnej merytokracji. Mit samowystarczalności ignoruje rolę szczęścia i społecznego wsparcia w osiąganiu sukcesu. Mit równych szans zakłada, że wszyscy mają te same możliwości, mimo że dostęp do elitarnych uczelni pozostaje przywilejem najzamożniejszych. Mit wartości edukacyjnej degraduje pracę fizyczną i rzemieślniczą. Mit rynkowej sprawiedliwości zakłada, że rynek sprawiedliwie nagradza zasługi.

Winston Churchill powiedział kiedyś, że demokracja jest najgorszym systemem rządów, z wyjątkiem wszystkich innych. Sandel zdaje się mówić coś podobnego o merytokracji, z tą różnicą, że nie oferuje żadnego wyjątku.

Godność pracy jako alternatywa

Centralnym elementem propozycji Sandela jest przywrócenie godności pracy. Nie chodzi tylko o sprawiedliwy podział dochodów, ale o uznanie, że każda uczciwa praca wnosi wartość do dobra wspólnego. Jego wykład „Justice” obejrzało ponad 40 milionów ludzi na świecie, a w Seulu 14 tysięcy osób przyszło na jego wykład na stadionie. Ta globalna popularność pokazuje, że pytania o sprawiedliwość społeczną nurtują ludzi na wszystkich kontynentach.

Sandel sugeruje rewolucyjne zmiany w sposobie przyznawania miejsc na uniwersytetach, rozważając elementy losowe w procesie rekrutacji. To miałoby osłabić mit, że przyjęcie na prestiżową uczelnię jest zwieńczeniem zasług. Postuluje także politykę celebrującą wkład wszystkich pracowników w społeczeństwo, nie tylko wykształconych elit. Czy to możliwe w świecie coraz większych nierówności? Nicolas Berggruen podkreślił, że wyjaśnienie przez Sandela tego, co znaczy być dobrym człowiekiem, jest niezbędne w czasach ciągłych zmian.

Pokora jako cnota polityczna

Jednym z najciekawszych elementów filozofii Sandela jest jego apel o powrót do cnoty pokory. W czasach, gdy sukces jest fetyszyzowany, a porażka stygmatyzowana, pokora wydaje się być dowodem słabości. Tymczasem Sandel argumentuje, że to właśnie pokora – uznanie ograniczeń naszej kontroli nad życiem – może stać się fundamentem bardziej solidarnego społeczeństwa. Brexit i wybór Donalda Trumpa w 2016 roku to, według filozofa, symptomy głębszego kryzysu moralnego i politycznego wywołanego pychą merytokratycznych elit.

Ta filozoficzna propozycja ma bezpośrednie konsekwencje polityczne. Jeśli uznamy, że sukces zawiera element szczęścia i społecznego wsparcia, musimy również przyznać, że ci, którzy nie odnieśli sukcesu materialnego, nie są moralnie gorsi. To otwiera przestrzeń dla polityki, która nie tylko łagodzi skutki nierówności, ale fundamentalnie zmienia sposób, w jaki mówimy o wartości różnych form pracy. Sandel przypomina, że doskonała merytokracja eliminuje wszelkie poczucie daru czy łaski, zmniejszając zdolność do postrzegania siebie jako dzielących wspólny los.

Źródła:

Berggruen Institute
Harvard Gazette
The Harvard Crimson
Philosophy Now
Daily Nous
Time Magazine
Harvard University Press
The Nation