Sprawiedliwość czy zemsta? Filozofia i polska walka o praworządność

Gdy w grudniu 2023 roku rząd Donalda Tuska przejął władzę, jednym z kluczowych haseł był powrót praworządności. Po ośmiu latach rządów PiS, które systematycznie podważały niezależność sądów, Trybunału Konstytucyjnego i prokuratury, Polska miała znów stać się państwem prawa. Ponad dwa lata od tamtych wydarzeń filozoficzne pytanie o granicę między sprawiedliwością a zemstą nabiera coraz wyraźniejszych konturów.

Sprawa nie jest prosta i nie sprowadza się do bieżącej polityki. Kryje w sobie jeden z najstarszych dylematów etyki politycznej: czy uprawnione jest użycie metod kontrowersyjnych – lub prawnie wątpliwych – w celu przywrócenia porządku naruszonego przez poprzedników? Czy droga do sprawiedliwości musi zawsze być prosta, nawet jeśli cel wydaje się słuszny?

Dwa oblicza sprawiedliwości

Filozofia od stuleci rozróżnia dwie zasadnicze wizje sprawiedliwości. Pierwsza – retrybutywna – zakłada, że sprawca musi ponieść karę proporcjonalną do wyrządzonej krzywdy. Sprawiedliwość w tym ujęciu jest zwrócona ku przeszłości: liczy się rozliczenie, zadośćuczynienie, ukaranie winnych. Jej wzorcową realizacją były procesy norymberskie po II wojnie światowej, gdzie – co warto odnotować – prawo stosowano z mocą wsteczną.

Druga wizja – restoracyjna – skupia się na naprawieniu relacji społecznych i budowaniu przyszłości, a nie na karaniu przeszłości. Komisja Prawdy i Pojednania w RPA z lat 90., której przewodniczył arcybiskup Desmond Tutu, stała się symbolem tego podejścia. To była droga kompromisu – dla wielu ofiar apartheidu bolesna, lecz dla całego społeczeństwa być może wybawieniem przed wojną domową.

Już Arystoteles w „Etyce nikomachejskiej” rozróżniał sprawiedliwość korygującą – służącą przywróceniu naruszonej równowagi – od tej, która dotyczy przyszłego podziału dóbr i praw. W polskim przypadku oba wymiary nakładają się na siebie: chodzi o rozliczenie konkretnych osób, lecz zarazem o odbudowę instytucji gwarantujących niezależność wymiaru sprawiedliwości.

Jak doszło do kryzysu – zarys faktów

W 2017 roku PiS przeprowadził zmianę, którą zakwestionowały trzy instytucje: Sąd Najwyższy, Europejski Trybunał Praw Człowieka oraz Trybunał Sprawiedliwości UE. Chodzi o przekazanie parlamentowi prawa wyboru 15 spośród 25 członków Krajowej Rady Sądownictwa (KRS), nadzorującej mianowanie sędziów. Komisja Europejska wszczęła bezprecedensową procedurę z artykułu 7 Traktatu o UE, jednocześnie wstrzymując Polsce dostęp do funduszy z Funduszu Odbudowy.

Kadencja obecnej KRS wygasa w maju 2026 roku. Nowy prezydent Karol Nawrocki – bliski PiS-owi – dysponuje prawem weta wobec ustaw reformujących sądownictwo. Nawet gdyby Sejm przyjął stosowne przepisy, szanse na realną przebudowę systemu są ograniczone. Filozoficzny dylemat zyskuje wymiar czysto praktyczny: jak przywrócić praworządność, gdy instytucjonalne narzędzia zostały przejęte przez poprzedników?

Filozofia sprawiedliwości w czasie transformacji

Ruti Teitel – filozofka i prawniczka, autorka „Transitional Justice” z 2000 roku – argumentuje, że prawo w ustrojach transformacyjnych tworzy zbiorową pamięć o przeszłości i nadaje jej sens moralny. W tym ujęciu polskie postępowania rozliczeniowe to nie tylko akty prawne, lecz zarazem opowieść o tym, czym była polityka PiS i co powinna oznaczać demokracja.

Jon Elster, norweski filozof polityki i profesor Uniwersytetu Columbia, wskazuje na fundamentalne napięcie każdej transformacji ustrojowej: ci, którzy przejmują władzę, muszą zdecydować, czy priorytetem jest ukaranie winnych, naprawienie szkód, czy stworzenie zabezpieczeń przed powtórzeniem nadużyć – wiedząc, że żaden z tych celów nie jest realizowalny bez kosztu dla pozostałych. Polska doświadcza tego trójkąta napięć w czasie rzeczywistym.

Środki i cele – filozoficzny węzeł gordyjski

Najostrzejszy spór toczy się wokół pytania: czy można naprawić praworządność, naruszając procedury? Rząd Tuska przeprowadził zmiany na stanowiskach prokuratorskich, które część prawników oceniła jako działania bez wystarczającej podstawy prawnej. Zwolennicy rządu odpowiadają, że PiS zniszczył same te procedury, przez co normalizacja musi odwoływać się do norm wyższego rzędu.

W filozofii politycznej argument ten nosi nazwę klauzuli wyższej konieczności lub odwołania do prawa naturalnego. Był przywoływany po II wojnie światowej, gdy trybunał norymberski stosował prawo z mocą wsteczną, nie mając precedensu dla zbrodni, jakie miał osądzić. Jednocześnie jest to argument ryzykowny: ten sam schemat może uzasadnić działanie każdego, kto uważa swoje cele za wystarczająco słuszne.

Jak lustro odbijające dwa oblicza tej samej twarzy – tak wyglądają obie strony polskiego sporu. PiS twierdził w latach 2015–2023, że zmiany w sądownictwie naprawiają „postkomunistyczną korupcję elit”. Rząd Tuska twierdzi dziś, że jego działania przywracają konstytucyjny porządek naruszony przez poprzedników. Obydwie narracje powołują się na demokratyczną legitymację. Która z nich ma rację filozoficzną, a nie tylko polityczną?

Europa jako laboratorium demokracji

Raport Foreign Policy z marca 2026 roku wskazuje, że w debacie unijnej zyskuje stanowisko nakazujące liberałom stosowanie twardszych metod wobec sił illiberalnych: postępowania prawne przeciwko partiom skrajnej prawicy w Niemczech i Francji, ograniczenia finansowania antydemokratycznych organizacji. To właśnie ta koncepcja – użycia środków wyjątkowych dla ochrony demokracji – wywołuje gorącą debatę wśród filozofów polityki.

Filozoficznym fundamentem tej debaty jest paradoks tolerancji Karla Poppera: nieograniczona tolerancja musi prowadzić do jej zaniku, jeśli toleruje się tych, którzy jej nie szanują. Pytanie jednak, kto ma orzekać, co jest „antydemokratyczne” – i czy taka ocena nie staje się kolejnym narzędziem politycznej instrumentalizacji prawa.

Co przyniesie rok 2026?

Rok 2026 będzie dla Polski sprawdzianem obu filozofii w praktyce. Planowane powołanie nowego składu KRS po wygaśnięciu kadencji w maju to kluczowa próba: czy nowa rada będzie wybierana przez sędziów, czy przez Sejm, zdecyduje o charakterze całej reformy. Minister sprawiedliwości Waldemar Żurek sygnalizuje gotowość do kompromisu w sporze o KRS, co zbliża go do modelu restoracyjnego.

Polska stoi przed wyborem między dwoma modelami naprawy – oba uzasadnione filozoficznie, oba niosące poważne ryzyko. Historia uczy, że sprawiedliwość trwała nie niszczy pojednania, lecz go nie unika. Czy Polska zdoła znaleźć ten złoty środek? Odpowiedź na to pytanie pokaże nie tylko przyszłość polskiej demokracji, ale i odporność modelu liberalnego w całej Europie.

Źródła:

German Marshall Fund
Centre for European Reform
Foreign Policy
International Journal of Human Rights
Notes from Poland
Review of Democracy (CEU)