Jedna syrena, wiele reakcji. Czego nauczył nas czwartkowy alarm

Czwartek 17 września miał być dniem pamięci. W 87. rocznicę sowieckiej agresji na Polskę i w Światowy Dzień Sybiraka składano wieńce, odprawiano msze i przypominano, jak kończy się naiwność wobec wschodniego sąsiada. Tuż przed południem mieszkańcy Lubelszczyzny i Podkarpacia dostali na telefony alert Rządowego Centrum Bezpieczeństwa o zagrożeniu atakiem z powietrza. W Lublinie i Rzeszowie zawyły syreny. Historia i teraźniejszość spotkały się w jednym, przeciągłym dźwięku.

Powód był jak najbardziej realny. Rosja zaatakowała odrzutowymi dronami zachodnią Ukrainę, a jak przekazał rzecznik Dowództwa Operacyjnego ppłk Jacek Goryszewski, do eksplozji jednego z nich doszło na terytorium Ukrainy, cztery kilometry od granicy. Polskiej przestrzeni powietrznej nie naruszono. Mimo to lotniska w Lublinie i Rzeszowie wstrzymały operacje, a Straż Graniczna zatrzymała ruch na przejściach z Ukrainą w Lubelskiem. Po około godzinie alarm odwołano.

Godzina, która powiedziała wszystko

Wiceminister obrony Cezary Tomczyk przekazał w Sejmie, że dowódca operacyjny wydał rozkaz zestrzelenia obiektu, gdyby ten przekroczył granicę. Rozkaz miał formę preautoryzacji, czyli pilot nie musiałby ponownie pytać dowódcy o zgodę na strzał. Z relacji wiceszefa MON wynika więc, że wojsko miało przygotowaną procedurę natychmiastowej reakcji. Po stronie cywilnej obraz okazał się znacznie bardziej pstrokaty, bo alarm zastał tysiące dzieci w środku lekcji.

Prezydent Lublina Krzysztof Żuk napisał wieczorem, że system alarmowy zadziałał prawidłowo, a przygotowywane od dawna plany się sprawdziły. Nauczyciel jednego z lubelskich liceów opowiadał jednak „Dziennikowi Wschodniemu” coś zupełnie innego: „Procedury? Jakie procedury? Działaliśmy po omacku”. Obie relacje mogą być prawdziwe jednocześnie – i właśnie to jest najbardziej niepokojące. Zobaczmy, jak wyglądała ta sama godzina w różnych miejscach.

Siedem przykładów, kilka zupełnie różnych sposobów reakcji na ten sam sygnał. Jedni schodzą pod ziemię, drudzy wychodzą pod gołe niebo, trzeci liczą dalej funkcje kwadratowe. Trudno winić dyrektorów, którzy w kilka minut musieli podjąć decyzję dotyczącą setek cudzych dzieci. Łatwiej zapytać, dlaczego każdy z nich musiał ją podejmować właściwie sam. Czy naprawdę tak ma wyglądać system, na który wydajemy coraz więcej pieniędzy?

Piwnica to jeszcze nie schron

Najbardziej wymowne zdanie tego dnia padło nie z ust polityka, lecz matki dziewięciolatka z Rzeszowa. Gdy przyjechała po syna i znalazła klasę pod ziemią, powiedziała PAP: „To nie jest schron, tylko piwnica, w której znajdują się szatnie”. Dyrektor Prywatnych Szkół im. Królowej Jadwigi w Lublinie Marek Krukowski zwrócił uwagę, że w okolicy jego placówki nie ma bezpiecznego miejsca, do którego mógłby wyprowadzić 600 uczniów. Był płacz i lawina telefonów od rodziców.

Jeszcze trudniejsza była sytuacja szpitali. Dyrektor Szpitala Wojewódzkiego w Zamościu Adam Fimiarz tłumaczył, że przenoszenie pacjentów podłączonych do aparatury podtrzymującej funkcje życiowe mogłoby przynieść więcej szkody niż pożytku. Dodał, że placówka nie ma żadnych pomieszczeń typu schron, i ocenił, że to kłopot wszystkich szpitali w kraju. Szpital zdecydował się więc nie ewakuować chorych, uznając transport części z nich za groźniejszy niż pozostanie na oddziałach.

Skalę zaległości dobrze pokazuje porównanie z Finlandią, która system ochrony ludności buduje konsekwentnie od lat 50. XX wieku. Tamtejsze prawo wymaga schronu w budynkach mieszkalnych i miejscach pracy powyżej 1200 metrów kwadratowych oraz w obiektach przemysłowych, magazynowych i zgromadzeń powyżej 1500 metrów, a koszt spada na inwestora. Jeszcze w marcu 2024 roku NIK stwierdzała, że w Polsce obrona cywilna faktycznie nie istnieje.

Ostatni wiersz wymaga komentarza, bo łatwo o nieporozumienie. Punkty doraźnego schronienia to nie schrony – to piwnice, garaże, tunele czy podziemia wskazane jako miejsca, gdzie można przeczekać zagrożenie. Dają pewien poziom osłony, ale nie mają certyfikowanej odporności ani wyposażenia fińskich obiektów. Lubelskie dzieci, które przeczekały alarm w garażu pod supermarketem, skorzystały właśnie z takiej osłony.

Zmęczeni syreną

Jest jeszcze druga strona medalu, może nawet ważniejsza od betonu. Pod lokalnymi artykułami o czwartkowym alarmie posypały się komentarze czytelników, którzy mieli dość – jedni domagali się, by przestać straszyć ludzi, inni przekonywali, że przez ciągłe alarmy region traci, bo inwestorzy omijają go szerokim łukiem, a mieszkania się nie sprzedają. Strach ma wielkie oczy, ale zmęczenie strachem ma ich jeszcze więcej.

Rzecznik wojewody podkarpackiego Bartosz Gubernat przyznał, że po ogłoszeniu alarmu do centrum zarządzania kryzysowego dzwoniło wiele osób z pytaniem, co właściwie mają robić. Zaapelował o lekturę „Poradnika bezpieczeństwa” i przypomniał, że urząd zorganizował niedawno weekend z Krajowym Systemem Reagowania, na którym pokazywano, jak zachować się w takiej sytuacji. Ćwiczenia, jak sam zaznaczył, nie cieszyły się dużym zainteresowaniem.

Znamy to z bajki o chłopcu, który wołał „wilk”. Z tą różnicą, że tym razem nikt nie żartował, a minister obrony Władysław Kosiniak-Kamysz mówił tego samego dnia o systemowej, nie epizodycznej agresji Rosji wobec NATO. „Nie przyszedłem was przestraszyć, nie chcę nikogo straszyć. Chcę raczej uspokajać, ale nie mogę przejść obojętnie, bo później powiecie, że nikt was nie ostrzegał” – powiedział. Czy potrafimy usłyszeć oba te komunikaty naraz?

Marii Skłodowskiej-Curie przypisuje się słowa, że niczego w życiu nie należy się obawiać, należy to tylko zrozumieć. Zdanie pasuje do czwartkowej lekcji lepiej niż jakikolwiek rządowy spot. Panika i lekceważenie to dwie strony tej samej monety – obie biorą się z niewiedzy. Dziecko, które płacze w piwnicy, i dorosły, który wyśmiewa syreny w internecie, mają wspólny problem: nikt im wcześniej porządnie nie wytłumaczył, co ten dźwięk oznacza.

Czego nauczył nas czwartek

Nie da się w kilka miesięcy nadrobić dekad zaniedbań w betonie, choć od 1 stycznia 2025 roku obowiązuje nowa ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, która ten system dopiero buduje. Da się za to szybko uporządkować rzeczy, które kosztują niewiele. Po czwartkowym alarmie widać przynajmniej kilka takich:

• jedna, prosta i jednolita instrukcja dla szkół, zamiast kilku interpretacji w kilku budynkach,
• upowszechnienie działającego już serwisu „Gdzie się ukryć”, który wskazuje najbliższy punkt i wyznacza do niego trasę,
• jasne wyjaśnienie różnicy między schronem, ukryciem a miejscem doraźnego schronienia,
• ćwiczenia, na które przychodzą ludzie, a nie tylko organizatorzy.

A teraz pytanie do każdego z nas, bez względu na to, czy mieszkamy w Chełmie, czy w Szczecinie: czy sprawdziliśmy kiedykolwiek, gdzie jest najbliższy punkt schronienia od naszego domu, pracy albo szkoły dzieci? Jeśli odpowiedź brzmi „nie”, to nie jesteśmy wyjątkiem – i właśnie dlatego czwartek był ważny. Pokazał nam tę lukę, zanim wypełniło ją coś gorszego niż syrena.

Polacy mają skłonność do bycia mądrymi po szkodzie. Tym razem szkody na szczęście nie było. Były za to łzy w szkolnych szatniach, lekcja matematyki pod ścianą i zdezorientowane telefony do urzędów. 87 lat po tym, jak Armia Czerwona przekroczyła wschodnią granicę Rzeczypospolitej, dostaliśmy ostrzeżenie za darmo. Szkoda byłoby je zmarnować.

Źródła:

• Rzeczpospolita
• Dziennik Wschodni
• PAP
• Wirtualna Polska
• Rzeszów News
• Lublin112
• Radio Lublin
• Najwyższa Izba Kontroli
• Inżynier Budownictwa
• Strefa Obrony