Koniec epoki: zmarł architekt, który odmienił oblicze Europy

Świat architektury pożegnał 5 grudnia 2025 roku jednego z najwybitniejszych twórców współczesności. Frank Gehry, kanadyjsko-amerykański architekt, który swoimi dziełami zrewolucjonizował sposób myślenia o przestrzeni miejskiej w Europie, zmarł w swoim domu w Santa Monica w wieku 96 lat. Przyczyna śmierci: krótka choroba układu oddechowego.

Bilbao – miasto, które architektura wskrzesiła z upadku

W 1991 roku Bilbao było umierającym miastem przemysłowym. Stocznie przestały działać, zakłady stalowe zamykano, bezrobocie sięgało zenitu. Gehry wspominał spotkanie z władzami w wywiadzie dla The Guardian: „Powiedzieli: 'Panie Gehry, potrzebujemy opery w Sydney. Nasze miasto umiera’. Spojrzałem na nich i zapytałem: 'Gdzie jest najbliższe wyjście? Zrobię co w mojej mocy, ale nie mogę niczego zagwarantować'”. Efekt przeszedł oczekiwania.

Tytan, który zmienił ekonomię

W 1997 roku muzeum Guggenheima w Bilbao otworzyło swoje drzwi. Budowla z tytanu, wapienia i szkła, przypominająca jednocześnie statek i skaczącą rybę, natychmiast stała się sensacją architektoniczną. Philip Johnson, uznawany za ojca amerykańskiej architektury modernistycznej, stanął w atrium i rozpłakał się ze wzruszenia. Ochrzcił Gehry’ego mianem „największego architekta naszych czasów”.

Co jednak bardziej istotne dla konceptu architektury jako narzędzia transformacji społecznej – muzeum przyniosło miastu błyskawiczną zmianę ekonomiczną. W ciągu trzech lat działalności Guggenheim odwiedziło prawie 4 miliony turystów, generując około 500 milionów euro przychodu. Do 2017 roku szacowano, że muzeum generowało rocznie około 400 milionów euro dla lokalnej gospodarki. Koszt budowy? 89 milionów dolarów. Zwrot z inwestycji? Astronomiczny.

„Efekt Bilbao” – epidemia czy lekcja?

Sukces muzeum wprowadził do słownika ekonomistów nowe pojęcie: „efekt Bilbao”. Oznacza ono ekonomiczną i kulturalną rewitalizację miasta przez ikoniczną architekturę. Po sukcesie Bilbao miasta na całym świecie zaczęły zamawiać u gwiazdorskich architektów spektakularne budowle.

Nie wszystkie przyniosły oczekiwane rezultaty. Wiele projektów, mimo gigantycznych kosztów, nie wygenerowało porównywalnych korzyści. Sam Gehry podkreślał: „Ludzie ciągle mi mówią, że zmieniłem miasto. Nie zamierzałem zmieniać miasta, chciałem po prostu stać się jego częścią”.

Europejskie dziedzictwo mistrza

Guggenheim Bilbao to nie jedyne europejskie dzieło Gehry’ego. W 2014 roku w Paryżu otwarto Fundację Louisa Vuittona – kolejną rzeźbiarską konstrukcję ze szkła i stali, która stała się jedną z najważniejszych instytucji kulturalnych Francji. W 2021 roku w Arles na południu Francji oddano do użytku wieżę Luma Foundation – stalową konstrukcję inspirowaną pociągnięciami pędzla Vincenta van Gogha.

Gehry swoimi projektami wniósł do europejskiej architektury coś, czego brakowało: odwagę do łamania konwencji. W czasach, gdy postmodernizm tworzył pastisz z historycznych stylów, Gehry patrzył 300 milionów lat wstecz, do form poprzedzających ludzkość. Fascynowały go ryby – ich płynne kształty, organiczna struktura, sposób, w jaki odbijają światło.

Technologia w służbie wyobraźni

Projekty Gehry’ego nie byłyby możliwe bez zaawansowanej technologii. Architekt wykorzystywał oprogramowanie CATIA, pierwotnie stworzone do projektowania myśliwców, by obliczać naprężenia materiałów i modelować skomplikowane krzywizny budynków wyglądających jak rzeźby, ale spełniających wszystkie wymogi konstrukcyjne.

Kontrowersyjny geniusz

Krytyki jego dzieł nie brakowało. Zarzucano mu, że forma przeważa nad funkcją, że przestrzenie wystawiennicze w Guggenheim nie są idealne do prezentacji sztuki. W Hiszpanii po prezentacji projektu Bilbao przeciwnicy zorganizowali czuwanie przy świecach, a w gazecie pojawił się tytuł: „Zabijcie amerykańskiego architekta”.

Jednak w perspektywie historycznej te głosy sprzeciwu zamilkły. W ankiecie magazynu Vanity Fair z 2010 roku Guggenheim Museum w Bilbao zostało uznane za „najważniejsze dzieło architektoniczne ukończone od 1980 roku”.

Co pozostaje po architekcie?

Frank Gehry otrzymał wszystkie najważniejsze nagrody: Nagrodę Pritzkera w 1989 roku, Prezydencki Medal Wolności. Pozostawił nie tylko konkretne budynki, ale i sposób myślenia o architekturze. Pokazał, że budynki nie muszą być smutne, że mogą wyglądać jak niedokończone dzieła sztuki.

Maja Hoffman, prezes Fundacji Luma, powiedziała: „Frank na zawsze pozostanie w pamięci jako skarb, wizjonerski partner i świetlista gwiazda w moim życiu”. Czy Europa będzie miała jeszcze swojego Gehry’ego? Pytanie pozostaje otwarte. Jedno jest pewne: jego architektoniczne dziedzictwo będzie wpływać na kolejne pokolenia twórców.

Źródła:

CNN
NPR
The Washington Post
The Art Newspaper
The Guardian
CBC News
ABC News

Zdjęcie: stock.adobe.com