Najgłębsza niebieska dziura świata – i nikt nie wie, gdzie się kończy

Odkrycie, które zaskoczyło naukę

Na południu Półwyspu Jukatan, w niespokojnych wodach Zatoki Chetumal, kryje się formacja, która od kilku lat nie daje spokoju oceanografom. Taam Ja’ Blue Hole to podwodny lej krasowy uznany w 2024 roku za najgłębszą niebieską dziurę na Ziemi. Jej nazwa w języku Majów oznacza po prostu „głęboka woda” – i trudno o trafniejsze określenie dla struktury, której dna nauka wciąż nie dosięgła.

Historia odkrycia Taam Ja’ jest równie osobliwa jak sama formacja. Około 2003 roku lokalny nurek, Jesús Artemio Poot-Vill, podążył za gruperem – dużą rybą morską – wpływającym w ciemną czeluść przy brzegu zatoki. Obserwacja nie trafiła do żadnej bazy danych i przepadła w niepamięci. Dopiero syn rybaka, ponad dekadę później, nawiązał współpracę z oceanografem Juanem Carlosem Alcérreca-Huertą z Colegio de la Frontera Sur – i tak zaczęło się poważne badanie dziury.

Wstępne pomiary sonarowe z 2016 roku wykazały głębokość bliską 275 metrów, co już wówczas plasowało obiekt wśród najgłębszych znanych niebieskich dziur świata. Jednak prawdziwy przełom nastąpił w grudniu 2023 roku, gdy badacze z ECOSUR opuścili w otwór sondę CTD – urządzenie mierzące przewodność, temperaturę i ciśnienie wody. Kabel sięgał 500 metrów, a sonda i tak nie dotknęła dna.

Wyniki opublikowane 29 kwietnia 2024 roku w „Frontiers in Marine Science” potwierdziły rekord: Taam Ja’ Blue Hole mierzy co najmniej 420 metrów głębokości. Dotychczasowy rekordzista, chiński Dragon Hole na Morzu Południowochińskim, ma 300,89 metra – meksykańska dziura bije go o niemal 120 metrów. Oficjalny rekord Guinnessa dopełnia jedno zastrzeżenie: absolutne dno pozostaje nieznane.

Co kryje się w ciemności

Podczas grudniowego zanurzenia sonda odchyliła się od pionu o około 30 stopni, co utrudniło pomiary i uniemożliwiło wybrzmienie pełnej długości kabla. Przyczyną mogły być silne prądy podwodne lub nieregularny kształt samej jaskini. Jak przyznał Alcérreca-Huerta w artykule naukowym: „Pomiary nie mogły dotrzeć do dna i potwierdzić jego pozycji, pozostawiając głębokość Taam Ja’ Blue Hole częściowo nierozwiązaną.”

Na głębokości około 250 metrów zarejestrowano piknolinę – warstwę oddzielającą masy wody o różnej gęstości. Taka granica tłumaczy, dlaczego wcześniejsze pomiary sonaryczne zatrzymywały się na poziomie 274 metrów: sygnał akustyczny odbijał się od zmienionej gęstości wody, nie penetrując głębszych warstw. Trochę jak próba prześwietlenia rentgenem materiału, który sam zmienia właściwości pod wpływem promieni.

Jeszcze głębiej – bliżej 400 metrów – zasolenie i temperatura wody okazały się zbliżone do parametrów Morza Karaibskiego. Wskazuje to na podziemne połączenie hydrauliczne: Taam Ja’ może być elementem rozległej sieci kanałów krasowych łączącej ją z otwartym morzem i podziemnymi formacjami krasowymi Półwyspu Jukatan, w tym słynnymi cenotes.

Geologia i warunki ekstremalne

Taam Ja’ leży w pobliżu strefy uskoku Rio Hondo, wzdłuż granicy meksykańsko-belizeńskiej. Cały Półwysep Jukatan spoczywa na platformie wapiennej ukształtowanej przez miliony lat erozji, zmian poziomu morza i aktywności tektonicznej. To tutaj przez tysiąclecia drążone były cenoty – słynne podziemne zbiorniki Meksyku. Taam Ja’ jest jednak wyjątkowo głęboka nawet na tle tej okolicy.

Warunki wewnątrz otworu są skrajnie trudne dla eksploracji i nie mają wiele wspólnego z rekreacyjnym nurkowaniem w cenotes. Badacze opisują kilka charakterystycznych cech tego środowiska, które wspólnie tworzą coś w rodzaju naturalnej pułapki dla niedoświadczonego eksploratora:

• niemal zerowa widoczność w pobliżu powierzchni, poprawiająca się dopiero po przebiciu piknokliny,
• gwałtowne zmiany temperatury i zasolenia na kolejnych głębokościach,
• prawie pionowe wapienne ściany opadające pod kątem 80 stopni,
• niskie stężenie tlenu w głębszych warstwach, wykluczające standardowe nurkowanie rekreacyjne.

Dotychczas zaledwie kilka osób nurkowało w Taam Ja’, a żadna z nich nie zeszła poniżej kilkudziesięciu metrów. Wyprawa SSI (Scuba Schools International) w ramach projektu „Edges of Earth” osiągnęła głębokość 45,5 metra. Nurkowie relacjonowali dezorientujące pierwsze metry, po czym – po przebiciu warstwy piknokliny – kryształowo czystą wodę i pionowe ściany znikające w ciemności.

Warto zestawić Taam Ja’ z innymi znaczącymi niebieskimi dziurami świata, by uzmysłowić sobie skalę odkrycia. Porównanie ujawnia przepaść – dosłowną i przenośną – dzielącą meksykańską formację od kolejnych rekordowych obiektów na globalnej mapie podwodnych lejów krasowych:

Zagadka widoczności i niewidzialności

Jedną z bardziej zaskakujących cech Taam Ja’ jest jej całkowita niewidzialność z zewnątrz. W odróżnieniu od Wielkiej Niebieskiej Dziury Belize – widocznej nawet na zdjęciach satelitarnych – meksykańska otchłań ukrywa się pod mętną, wzburzoną wodą zatoki. Drony latające bezpośrednio nad otworem jej nie wykryły. Dopiero pomiary akustyczne i bezpośrednie zanurzenie pozwoliły stwierdzić, że cokolwiek tam jest.

Czy to oznacza, że w podobnych, słabo zbadanych zatokach i płytkich morzach mogą skrywać się inne, równie głębokie lub jeszcze głębsze struktury? Pytanie to nie jest retoryczne – naukowcy przyznają, że inwentaryzacja podwodnych form krasowych jest wciąż dalece niepełna, a nowoczesne technologie pomiarowe mają granice, zwłaszcza w środowiskach o niejednorodnej gęstości wody.

Znaczenie naukowe i ekologiczne

Niebieskie dziury pełnią funkcję swoistych archiwów klimatycznych. Warstwy osadów nagromadzionych przez tysiące lat w beztlenowych głębinach mogą dostarczyć danych o historii klimatu regionu, dawnych poziomach morza i zmianach ekosystemów. Taam Ja’, ze swoją niezwykłą głębokością, mogłaby przechowywać takie warstwy sięgające dziesiątek tysięcy lat wstecz.

Jednocześnie odkrycie podziemnych połączeń z Morzem Karaibskim rodzi poważne pytania środowiskowe. Jeśli sieć krasowa łączy dziurę z okolicznymi wodami, zanieczyszczenia przedostające się do Zatoki Chetumal – pestycydy, ścieki komunalne, odpady przemysłowe – mogą migrować w głąb układu i docierać do środowisk dotychczas nietkniętych działalnością człowieka.

Dalsze badania wymagają sprzętu wykraczającego poza obecne możliwości: zdalnie sterowanych pojazdów podwodnych zdolnych do operowania w głęboko zasolonych i beztlenowych kolumnach wody, odpornych na skoki ciśnienia i zdolnych do manewrowania w wąskich jamach krasowych. Bez nich pytanie o absolutną głębokość Taam Ja’ pozostanie bez odpowiedzi.

Taam Ja’ Blue Hole jest dowodem na to, że Ziemia wciąż skrywa miejsca, do których nauka nie dotarła. Każde zejście w głąb tej podwodnej otchłani przynosi nowe dane – i nowe pytania. Dopóki sonda nie dotknie dna, rekord będzie zapisywany jako „co najmniej 420 metrów”. A ile dokładnie – tego na razie nikt nie wie.

Źródła:

Frontiers in Marine Science
Guinness World Records
Phys.org
DIVE Magazine
Oceanographic Magazine
SSI – Scuba Schools International