Czarnobyl po 40 latach: historia, która jeszcze się nie skończyła

Noc, która zatrzymała czas

W nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku, o godzinie 1:23, w czwartym reaktorze Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej w ówczesnej Ukraińskiej SRR doszło do wybuchu, którego konsekwencje odczuwa się po dziś dzień. Przyczyną była nieudana próba bezpieczeństwa – seria ludzkich błędów i projektowych wad reaktora, które splotły się w jeden katastrofalny łańcuch zdarzeń.

Uwolnione promieniowanie skażyło rozległe obszary Ukrainy, Białorusi i Rosji, po czym radioaktywna chmura uniosła się nad całą Europą. Skutki wybuchu były natychmiastowe i długofalowe zarazem – środowiskowe, zdrowotne i polityczne – i do dziś nie zostały w pełni oszacowane.

Czterdzieści lat później – w niedzielę 26 kwietnia 2026 roku – ukraiński prezydent Wołodymyr Zełenski wziął udział w uroczystościach upamiętniających katastrofę w Czarnobylskiej Strefie Wykluczenia. Obok niego stanęła prezydent Mołdawii Maia Sandu.

Rocznica przebiegła jednak w cieniu nowej, niepokojącej rzeczywistości: ten sam obiekt, który przed dekadami stał się symbolem końca sowieckiej chwały, znów znalazł się w centrum zagrożeń – tym razem za sprawą rosyjskiej agresji na Ukrainę.

Likwidatorzy: 600 tysięcy ludzkich tarcz

W ciągu pierwszych dni i tygodni po wybuchu radzieckie władze wezwały do akcji ratunkowej setki tysięcy żołnierzy, strażaków, górników, medyków i inżynierów. Szacuje się, że przez cztery lata – do roku 1990 – w operacji likwidacji skutków katastrofy wzięło udział łącznie około 600 tysięcy osób, zwanych „likwidatorami”.

Wielu z nich nie znało skali zagrożenia. „Nikt tak naprawdę o tym nie myślał. Nie wiedzieliśmy, czym jest ten niewidzialny wróg” – wspominał jeden z uczestników akcji, Anatolij Krutik, który w dniu 40. rocznicy wrócił na teren, gdzie kiedyś pracował.

Koszt środowiskowy, społeczny i zdrowotny katastrofy szacuje się na ponad 700 miliardów dolarów. Miasto Prypeć, które liczyło 48 tysięcy mieszkańców, pozostaje wymarłą strefą – opustoszałym świadectwem nagłej ewakuacji, zatrzymanej w kadrze tamtych dni.

Dziś wejście na teren strefy jest zamknięte ze względu na trwającą wojnę, a ulice pochłania dzika roślinność. Zamiast turystów krążą tam wilki, żubry i konie Przewalskiego – natura wykonała swoistą „fabryczną renowację”, jak zauważają ukraińscy biolodzy.

Rozpad imperium i dalekosiężne konsekwencje

Katastrofa czarnobylska wywołała polityczne wstrząsy daleko wykraczające poza sam wypadek. Michaił Gorbaczow – ostatni przywódca ZSRR – napisał w swoich wspomnieniach, że to właśnie Czarnobyl, a nie zapoczątkowana przez niego pierestrojka, był „być może prawdziwą przyczyną upadku Związku Radzieckiego”. Przez wiele miesięcy sowieckie władze próbowały bagatelizować skalę awarii, co podważyło zaufanie obywateli do państwowych instytucji.

Wstrząs był odczuwalny nie tylko w ZSRR. W wielu krajach Europy Zachodniej przeformułowano podejście do energetyki jądrowej i planów budowy nowych reaktorów. Niemcy zainicjowały debatę, która ostatecznie zaowocowała decyzją o rezygnacji z atomu. Czarnobyl stał się metaforą – jakimś memento dla technologicznej pychy i skrótem myślowym dla każdej awarii, przy której zawodzi i człowiek, i system.

Kopuła, która straciła swoją funkcję

W 2016 roku nad zniszczonym reaktorem zamknięto tak zwany Nowy Bezpieczny Konfinament – metalowy łuk o wartości 1,5 miliarda euro, zaprojektowany tak, by przez co najmniej sto lat izolować radioaktywne szczątki reaktora od zewnętrznego środowiska. Był to jeden z najkosztowniejszych projektów inżynierskich w historii, finansowany przez dziesiątki państw i organizacji. Wiele osób odetchnęło wówczas z ulgą.

14 lutego 2025 roku rosyjski dron uderzył w dach tej konstrukcji i wyrządził poważne uszkodzenia zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej powłoki obiektu. Ukraina wskazała na Rosję; Moskwa zaprzeczyła i oskarżyła Kijów o inscenizację zdarzenia.

W grudniu 2025 roku MAEA ogłosiła, że Nowy Bezpieczny Konfinament „utracił swoją główną funkcję bezpieczeństwa, w tym zdolność do izolacji radioaktywnych substancji”. Dyrektor generalny agencji Rafael Grossi, który przybył do Kijowa w dniu 40. rocznicy, stwierdził, że naprawy muszą rozpocząć się natychmiast.

Rachunek na 500 milionów euro

Szacunkowy koszt pełnej naprawy kopuły wyniósł – według oceny ministrów spraw zagranicznych G7 z marca 2026 roku – około 500 milionów euro. Ukraina podpisała w dniu rocznicy porozumienie z partnerami międzynarodowymi o otwarciu specjalnego rachunku na finansowanie odbudowy.

Pierwszy Wicepremier i Minister Energii Denys Szmihal poinformował, że dotychczas zabezpieczono łącznie około 100 milionów euro – zaledwie jedną piątą potrzebnej kwoty. To pytanie trudno zbagatelizować: czy świat zdoła zmobilizować pozostałe środki, zanim postępujące zniszczenia staną się nieodwracalne?

Tymczasem organizacja Greenpeace ostrzegła w połowie kwietnia 2026 roku, że potencjalne zawalenie się wewnętrznej stalowo-betonowej konstrukcji – tzw. sarkofagu – mógłby doprowadzić do uwolnienia radioaktywnych substancji do środowiska. Dyrektor elektrowni Serhij Tarakanov dodał, że każde kolejne uderzenie rakiety lub drona w pobliże obiektu grozi lawinowym uszkodzeniem struktury, której stan jest już poważnie nadszarpnięty.

Zełenski: Rosja znów prowadzi świat na skraj katastrofy

Prezydent Ukrainy przemówił w rocznicę z terenu samej elektrowni. „Rosja raz jeszcze prowadzi świat na skraj katastrofy spowodowanej przez człowieka – rosyjsko-irańskie drony szahedowe regularnie przelatują nad elektrownią, a jeden z nich trafił w kopułę w zeszłym roku” – powiedział Zełenski, nawiązując do dronów typu Shahed irańskiej konstrukcji, których Rosja używa od 2022 roku.

Papież Leon XIV – z okazji tej samej rocznicy – zaapelował do pielgrzymów zebranych na placu Świętego Piotra, by „na każdym szczeblu podejmowania decyzji dominowało rozeznanie i odpowiedzialność, a wszelkie wykorzystanie energii atomowej służyło życiu i pokojowi”.

Według danych ukraińskich od początku pełnoskalowej inwazji Rosja uderzyła w ukraińską infrastrukturę jądrową 155 razy. Elektrownia w Czarnobylu nie jest jedynym zagrożonym obiektem – reaktory w Zaporożu, pod rosyjską kontrolą od 2022 roku, od lat są przedmiotem alarmów ze strony MAEA.

Strefa wykluczenia: świadek i przestroga

Czterdzieści lat to dużo. Ale dla elektrowni, która wciąż kryje w swoich ruinach radioaktywne szczątki reaktora – i której jedyna ochronna powłoka jest teraz uszkodzona przez wojnę – to czas mierzony zupełnie inną skalą. Strefa wykluczenia wokół Czarnobyla ciągnie się na tysiące kilometrów kwadratowych. Przyroda ją powoli zasiedla. Ale historia nie zamilkła – bo historia nigdy naprawdę nie milknie.

Źródła:

Al Jazeera
PBS NewsHour
Euronews
Euromaidan Press
CBS News
Wikipedia – Chernobyl Nuclear Power Plant drone strike
The Moscow Times
Catholic Culture