Jedyny zamach stanu w USA: krwawa masakra, której Ameryka nie chce pamiętać

W listopadzie 1898 roku w Wilmington w Północnej Karolinie doszło do wydarzenia, które przez dekady starannie wymazywano z amerykańskiej pamięci zbiorowej. Demokratycznie wybrany, wielorasowy rząd miejski został obalony przez zbrojny tłum białych supremacjonistów, którzy wymordowali dziesiątki Afroamerykanów i wypędzili tysiące mieszkańców. To jedyny w historii Stanów Zjednoczonych udany zamach stanu na szczeblu lokalnym. Jak mogło dojść do takiej tragedii w sercu amerykańskiej demokracji i dlaczego przez ponad sto lat nazywano to „zamieszkami rasowymi” zamiast tym, czym było naprawdę – przemyślanym przewrotem politycznym?

Wilmington przed zamachem – czarny sukces, który niepokoił białą elitę

Wilmington u schyłku XIX wieku było miastem wyjątkowym. To największe miasto Północnej Karoliny, w którym Afroamerykanie stanowili 56 procent populacji i odnosili spektakularne sukcesy gospodarcze oraz polityczne. Byli lekarzami i prawnikami, kowali i stolarzami, policjantami i urzędnikami miejskimi. Dziesięciu z 26 funkcjonariuszy policji było czarnych, czarni obywatele pełnili funkcje skarbnika miasta, więźniarza i koronera. W Kongresie USA zasiadał czarny kongresman z okręgu obejmującego Wilmington.

Sukces czarnej społeczności był owocem politycznego ruchu zwanego Fusion – koalicji czarnych i białych Republikanów oraz białych Populistów, którzy wspólnie dążyli do realizacji wspólnych celów społecznych i ekonomicznych. Ten model współpracy międzyrasowej funkcjonował skutecznie i przynosił korzyści wszystkim grupom społecznym. Czy jednak można było oczekiwać, że miejscowa biała elita będzie spokojnie obserwować rosnącą niezależność ekonomiczną i polityczny wpływ Afroamerykanów? Okazało się, że nie.

Kampania białego terroru – propaganda jako broń masowego rażenia

Latem 1898 roku białe elity Wilmington rozpoczęły systematyczną kampanię zastraszania. Kluczową rolę odegrał Josephus Daniels, wydawca wpływowej gazety News & Observer, który na łamach swojego dziennika rozpętał panikę wokół koncepcji „Negro Rule” – rzekomego czarnego panowania nad białymi. Gazeta publikowała rasistowskie karykаtury przedstawiające Afroamerykanów jako niekompetentnych lub jako drapieżników polujących na białe kobiety.

Pretekst do eskalacji napięcia pojawił się, gdy Alex Manly, wydawca afroamerykańskiej gazety The Daily Record, opublikował editorial odpowiadający na przemówienie Rebeki Felton z Georgii. Felton twierdziła, że biali mężczyźni powinni linczować czarnych „tysiąc razy w tygodniu”, aby chronić białe kobiety przed „czarnymi bestialskimi gwałcicielami”. Manly odważył się zauważyć, że to właśnie biali mężczyźni od czasów niewolnictwa gwałcili czarne kobiety bez żadnych konsekwencji. Ta odpowiedź została przedrukowana w całym Południu, wywołując falę oburzenia wśród białej populacji.

10 listopada 1898 – dzień, który zmienił Wilmington na zawsze

Dzień przed wyborami lokalnymi, 7 listopada, weteran Konfederacji Alfred Moore Waddell wygłosił zapalcze przemówienie przed tłumem uzbrojonych białych mężczyzn. Jego słowa były jednoznaczne: „Mężczyźni, nadszedł krytyczny moment. To miasto, hrabstwo i stan będzie uwolnione od czarnego panowania raz na zawsze. Jeśli zobaczycie czarnego przy urnach, każcie mu odejść. A jeśli odmówi, zabijcie go. Strzelcie do niego na miejscu.”

W dniu wyborów 8 listopada uzbrojeni biali mężczyźni, znani jako Red Shirts – paramilitarna grupa przybyła z Południowej Karoliny – patrolowali ulice, zastraszając czarnych mieszkańców i uniemożliwiając im głosowanie. W obwodach z przewagą czarnych wyborców urzędnicy wyborczy wyrzucali głosy republikańskie i zastępowali je demokratycznymi. Demokratyczne zwycięstwo było pewne, ale to nie wystarczyło białym supremacjonistom.

Następnego dnia przyszedł czas na zamach

Rano 10 listopada setki białych liderów spotkało się, aby zaplanować obalenie miejskiego rządu Fusionist. Sformułowali Białą Deklarację Niepodległości, proklamującą że nigdy więcej nie będą rządzeni przez ludzi pochodzenia afrykańskiego. Komisja pod wodzą Waddella przedstawiła ultimatum czarnym liderom miasta, w tym żądanie zamknięcia gazety The Daily Record.

Gdy banda vigilantes nie zdołała znaleźć i zlinczować Alexa Manly’ego, który uciekł z miasta, tłum spalił biura jego gazety i pozował do triumfalnych fotografii na tle dymiących zgliszczy. Później tego samego dnia mob wdarł się do czarnych kościołów i centrum społeczności, mordując czarnych mężczyzn. Kobiety i dzieci musieli się ukrywać na cmentarzu i w bagnach. Pod lufami karabinów demokratycznie wybrani urzędnicy zostali zmuszeni do rezygnacji, a czołowe czarne rodziny wypędzono z miasta. Liczba ofiar jest nieznana – oficjalnie podawano 14 zgonów, ale współczesne badania sugerują, że zginęło co najmniej 60 osób, a niektóre źródła mówią nawet o setkach.

Zamazywanie historii – jak zamach stał się „zamieszkami”

Prawda o wydarzeniach z Wilmington została niemal natychmiast zniekształcona. Białe gazety opisywały to, co się stało, jako „zamieszki rasowe” wywołane przez Afroamerykanów, jakby to oni byli agresorami. Ta fałszywa narracja dominowała przez następne pięćdziesiąt lat. Dopiero w latach pięćdziesiątych XX wieku zaczęto nazywać te wydarzenia masakrą, a pełne sto lat później – w 1998 roku – oficjalnie uznano je za zamach stanu i powstanie.

Rachel Raney, producentka dokumentu „American Coup: Wilmington 1898” emitowanego przez PBS, określiła te wydarzenia jako „przestrogę dla naszego kraju o niebezpiecznym załamaniu się fundamentu naszej demokracji – wolnych i uczciwych wyborów”. W 2000 roku Zgromadzenie Ogólne Karoliny Północnej ustanowiło komisję do zbadania zamachu i masakry, która przygotowała pięćsetstronicowy raport szczegółowo dokumentujący wydarzenia.

Konsekwencje trwające do dziś

Wilmington nigdy się nie otrząsnęło z tego, co się stało. Dziś czarna populacja miasta wynosi zaledwie 14,9 procenta – dramatyczny spadek w porównaniu z 56 procentami w 1898 roku. Czarni przedsiębiorcy i robotnicy ponieśli ogromne straty w zakresie statusu zawodowego, dochodów i dostępu do kapitału. Zamach zapoczątkował erę praw Jima Crowa w Północnej Karolinie, które przez następne dekady pozbawiały czarnych obywateli prawa głosu poprzez testy znajomości pisma, podatki wyborcze i klauzule dziadka.

Film dokumentalny z 2024 roku ujawnił bolesną prawdę nie tylko o ofiarach, ale także o sprawcach. Lucy McCauley, prawnuczka Williama McKoya, jednego z architektów zamachu, mówi w filmie: „Gdy dowiedziałam się o tym w 2018 roku, to było jak fizyczny cios dla mojego ciała. To było takie odmienne od wszystkiego, co mi mówiono o mojej rodzinie i wszystkiego, w co wierzyłam.” Kieran Haile, potomek wydawcy Alexa Manly’ego, dodaje: „Mój tata i jego rodzeństwo mieli takie podejście – nie wracajcie do Wilmington, zostawcie to w spokoju i idźcie naprzód. Wciąż uciekali. Wciąż próbowali przetrwać.”

Dlaczego ta historia ma znaczenie dziś

Historia Wilmington pokazuje, jak krucha może być demokracja i jak łatwo można ją obalić za pomocą przemocy, propagandy i manipulacji wyborczych. Wydarzenia z 6 stycznia 2021 roku, gdy zwolennicy Donalda Trumpa zaatakowali Kapitol, przypomniały Amerykanom, że zamach stanu wcale nie należy do zamierzchłej przeszłości. Historycy i działacze społeczni dokumentują co najmniej 34 przypadki masowej przemocy w okresie Rekonstrukcji, gdy setki czarnych obywateli zostały wymordowane przez białe tłumy dążące do przywrócenia białej supremacji.

Czy społeczeństwo może się pogodzić z tak bolesną historią? PBS Północna Karolina pracuje nad włączeniem opowieści o zamachu do podręczników szkolnych, aby następne pokolenie nie zapomniało tej historii. Jak mówi reżyser Brad Lichtenstein: „Przekroczenie tego progu jest trudne, ale wpływ na ciebie i na społeczność jest tak głęboki, że dla większości ludzi zdecydowanie jest to tego warte.”

Źródła:

National Endowment for the Humanities
PBS American Experience
Britannica
Equal Justice Initiative
BBC News
North Carolina Department of Natural and Cultural Resources