Klucze do Trybunału. Kto ma prawo kierować TK po 30 października?

Od piątkowego wieczoru dwie osoby uważają się za uprawnione do kierowania Trybunałem Konstytucyjnym. Sędzia Anna Korwin-Piotrowska, wybrana przez Sejm w marcu, zarządziła miesięczną przerwę w czynnościach prezesa TK Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Święczkowski uznaje jej decyzje za niewiążące, a w poniedziałek policja nie wpuściła go do budynku. Kto w takim razie trzyma dziś klucze do Trybunału?

Piątek, który przewrócił stolik

W piątek 30 października około godz. 18 na stronie TK pojawiła się informacja o przerwie w czynnościach prezesa i wiceprezesa. Korwin-Piotrowska powołała się na art. 130 Prawa o ustroju sądów powszechnych, stosowany do sędziów TK przez odesłania z ustaw o Sądzie Najwyższym i o statusie sędziów TK. Przepis pozwala prezesowi sądu albo ministrowi sprawiedliwości natychmiast przerwać czynności sędziego, nie dłużej niż na miesiąc. Sporne pozostaje, czy można go zastosować w Trybunale i czy decyzję mogła wydać sędzia zastępująca prezesa. W uzasadnieniu wymieniono m.in.:

• niedopuszczanie pięciorga sędziów wybranych w 2026 r. do orzekania i do Zgromadzenia Ogólnego, przez co nie uchwalono projektu budżetu TK na 2027 r.,
• niewykonanie środka tymczasowego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 5 maja 2026 r.,
• wpuszczanie na teren TK nieuprawnionych osób, w tym polityków.

Przerwa nie jest jeszcze zawieszeniem. W ciągu miesiąca sąd dyscyplinarny ma albo zawiesić prezesa i wiceprezesa, albo uchylić zarządzenia. Tego samego wieczoru Prokurator Generalny Waldemar Żurek skierował do Trybunału pięć wniosków o uchylenie immunitetu – cztery dotyczą Święczkowskiego, jeden Sochańskiego.

Na terenie TK pojawiła się policja. Według komunikatu działała w związku z sygnałem Korwin-Piotrowskiej o możliwym zagrożeniu dla sędziów i pracowników, a funkcjonariusze pozostawali poza budynkiem. Pod bramą zebrał się tłum, przyjechali m.in. Jarosław Kaczyński i była prezes TK Julia Przyłębska. Trzy osoby, które przedostały się przez ogrodzenie, zatrzymano. Święczkowski również przyjechał pod Trybunał, ale wycofał się, mówiąc protestującym, że nie będą bić się z policją. Kaczyński przekonywał tłum, że „musimy wygrać walkę o Polskę”.

Nocna wizyta prezydenta

Prezydent Karol Nawrocki przerwał lot do Senegalu, a po powrocie spotkał się z I prezesem Sądu Najwyższego Zbigniewem Kapińskim i Święczkowskim. Chwilę przed godziną pierwszą prezydent i Kapiński weszli do budynku TK, choć przy drzwiach doszło do przepychanek. Sędzia Maciej Berek zarzucił prezydentowi, że wybrał fizyczną konfrontację, choć proponowano mu spotkanie. Otoczenie prezydenta pisało z kolei o naruszeniu nietykalności głowy państwa.

Nawrocki opuścił budynek przed piątą, a w oświadczeniu odczytanym chwilę później ocenił, że doszło do „siłowego przejęcia konstytucyjnego organu państwa”. W sobotę zwołał w Pałacu konsultacje z politykami, powołując się na zagrożenie bezpieczeństwa wewnętrznego. – Żaden polityk, nawet prezydent, nie ma prawa wchodzić na teren sądu lub trybunału – mówił wieczorem w orędziu premier Donald Tusk.

Poniedziałek pod zamkniętą bramą

W poniedziałek 2 listopada w siedzibie TK stawili się sędziowie wybrani w tym roku, poza przebywającym na zwolnieniu lekarskim Dariuszem Szostkiem. Święczkowski przyszedł około 13, ale policjanci zagrodzili mu drogę. Korwin-Piotrowską nazwał uzurpatorem, a w liście do komendanta głównego policji napisał, że funkcjonariusze przebywają w Trybunale nielegalnie.

Wieczorem na stronie TK opublikowano nagranie, w którym Korwin-Piotrowska mówi: „Jest 2 listopada, Trybunał Konstytucyjny działa”. Pojawił się tam też wykaz 1171 nierozpoznanych spraw, w tym niemal 350 skarg konstytucyjnych. Już w sobotę pracownicy dostali dwa sprzeczne zarządzenia: Korwin-Piotrowska czasowo zwolniła ich z obowiązku stawiania się w siedzibie TK, a Święczkowski zarządził dni wolne od pracy od 3 do 6 listopada. Trybunał przypomina dziś statek z dwojgiem kapitanów, z których każde wydaje załodze inne komendy.

Skąd „najdłuższy staż” sędzi wybranej w marcu?

Ustawa o organizacji TK z 2016 r. przewiduje, że gdy stanowisko prezesa jest nieobsadzone albo nie da się upoważnić do zastępstwa wiceprezesa ani innego sędziego, prezesa zastępuje sędzia z najdłuższym stażem, liczonym łącznie z pracy w Trybunale, aplikacji, sądownictwie powszechnym i administracji centralnej. Korwin-Piotrowska liczy swój od rozpoczęcia aplikacji we wrześniu 1995 r. Co ciekawe, przepis uchwaliła większość Zjednoczonej Prawicy, a sędzia TK w stanie spoczynku Stanisław Biernat ocenił w TVN24, że kryteria były „wymierzone dokładnie pod panią Przyłębską”.

Prawnicy są podzieleni. Helsińska Fundacja Praw Człowieka uznała podstawy odsunięcia prezesa za wątpliwe i nie widzi przepisów, które pozwalałyby wydać taką decyzję sędzi z najdłuższym stażem. Zarazem podkreśla, że prezydent nie może blokować wyboru Sejmu. Prof. Marek Chmaj twierdzi zaś, że wakat na stanowisku prezesa w zasadzie już istnieje, bo w głosowaniu nad kandydaturą Święczkowskiego brali udział tzw. dublerzy.

Jak doszło do patu

Spór trwa od 2015 r., gdy Sejm wybrał trzech sędziów na miejsca już obsadzone, a w 2016 r. prezesem TK została Julia Przyłębska. W grudniu 2025 r. TSUE uznał, że z powodu tych nominacji Trybunał nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy. Sejm przez ponad rok nie obsadzał wakatów, więc w marcu było ich już sześć. Kluczowe daty 2026 r.:

Kto zasiada dziś w Trybunale

Konstytucja przewiduje 15 sędziów TK. Sejm wybrał osoby na wszystkie te miejsca, ale żadna ze stron sporu nie uznaje wszystkich wybranych. Święczkowski nie dopuścił pięciorga sędziów, którzy ślubowali w Sejmie, a Sejm już w 2024 r. stwierdził w uchwale, że Jarosław Wyrembak nie jest sędzią TK.

Argumenty obu stron

Zwolennicy nowych sędziów powołują się na art. 194 konstytucji, który daje prawo ich wyboru Sejmowi. Komisja Wenecka uznała, że prezydent nie może kontrolować tego wyboru i powinien niezwłocznie przyjmować ślubowania. Gdy odmawia lub zwleka, ślubowanie można złożyć bez jego fizycznej obecności – w przewidzianej formie, należycie poświadczone i przekazane prezydentowi. Komisja Europejska podkreśliła w sobotę, że wybór ośmiorga sędziów mieści się w kompetencjach Sejmu.

Strona prezydencka widzi to inaczej. Szef Kancelarii Prezydenta Zbigniew Bogucki przekonywał, że prezydent jest „jedynym organem, wobec którego może zostać skutecznie złożone ślubowanie”. Sędziowie ślubujący w Sejmie posłużyli się wprawdzie formułą „wobec Prezydenta RP”, ale głowy państwa na sali nie było, a skuteczność takiego ślubowania jest osią sporu. Jej stanowisko wspiera wyrok TK z 12 maja, który zapadł stosunkiem głosów 3 do 2, w składzie z dwiema osobami, których Sejm nie uznaje za sędziów.

Co to oznacza dla obywateli

Rząd od wiosny 2024 r. nie publikuje wyroków TK, a w kwietniu Święczkowski domagał się ogłoszenia 67 orzeczeń. Wśród nich jest wyrok z 4 czerwca 2024 r. w sprawie wcześniejszych emerytów, który według prezesa TK dotyczy ok. 200 tys. osób. Rząd zapowiadał, że osobne przepisy wejdą w życie 1 czerwca 2026 r., ale ustawy wciąż nie uchwalono, a najnowszy projekt przewiduje termin 1 kwietnia 2027 r. W projekcie budżetu państwa na 2027 r. nie ujęto zaś wydatków TK. Rząd twierdzi, że dokumenty nie zostały przekazane prawidłowo, a Trybunał – że złożył je 30 lipca.

Zgromadzenie 3 listopada i spór o kworum

Na wtorek, 3 listopada, na godz. 15.30 Korwin-Piotrowska zwołała Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK. Ma ono uchwalić projekt budżetu Trybunału na 2027 r., a sędzia zapowiadała też losowanie składów do postępowań dyscyplinarnych. Kością niezgody jest jednak kworum. Ustawa wymaga obecności co najmniej dwóch trzecich ogólnej liczby sędziów, czyli przy piętnastoosobowym składzie dziesięciorga.

Prof. Michał Romanowski przekonuje, że należy liczyć tylko sędziów urzędujących, a wtedy wystarczyłoby ośmioro – tylu, ilu jest nowych sędziów. To jednak interpretacja sporna. Święczkowski zapowiedział po rozmowie z częścią sędziów, że nie wezmą udziału w „żadnych działaniach tej grupy uzurpatorów”, a sędzia Jakub Stelina powiedział Onetowi wprost: „Nie, nie pójdę”.

To Zgromadzenie decyduje też o immunitetach. W październiku 2025 r., pod przewodnictwem Sochańskiego, odmówiło zgody na pociągnięcie Święczkowskiego do odpowiedzialności karnej w sprawie Pegasusa. Prokuratura Krajowa uznała jednak tę uchwałę za nieistniejącą, wskazując m.in. na udział dwóch osób, których wybór na sędziów TK jest kwestionowany.

Dalszy bieg wydarzeń zależy od Zgromadzenia, sądu dyscyplinarnego i kolejnych ruchów obu stron, ale nic nie gwarantuje, że zakończą one kryzys. Czy da się rozstrzygnąć spór o sąd, skoro nie ma sądu, który obie strony uznają za bezstronnego arbitra?

Źródła:

• TVN24
• Rzeczpospolita
• PAP
• Interia
• Wirtualna Polska
• RMF24
• Polsat News
• TVP Info
• Dziennik.pl
• Prawo.pl
• OKO.press
• Konkret24
• Onet
• Zero.pl
• Infor.pl
• Notes from Poland
• Prokuratura Krajowa
• Trybunał Sprawiedliwości UE
• Europejski Trybunał Praw Człowieka
• Komisja Wenecka
• Helsińska Fundacja Praw Człowieka
• Sejm RP
• Trybunał Konstytucyjny