Polska w koalicji 12 państw. Izrael odpowiada zamknięciem konsulatu

Wtorek 8 września przyniósł ostry zwrot w relacjach Izraela z częścią zachodnich sojuszników. Dwanaście państw, w tym Polska, zadeklarowało we wspólnym oświadczeniu zamiar wprowadzenia krajowych ograniczeń w handlu z izraelskimi osiedlami na Zachodnim Brzegu, poparcia podobnych restrykcji na poziomie unijnym lub dalszego rozważania takich kroków. Najdalej poszły Wielka Brytania, Francja i Kanada, które zapowiedziały własne zakazy importu towarów z osiedli. Izrael odpowiedział natychmiastowymi środkami odwetowymi wobec Londynu.

Wspólna deklaracja jest reakcją na nasilające się ataki izraelskich osadników na palestyńskie wioski. Dodatkowym impulsem było ogłoszenie przez rząd Izraela przetargów na budowę w ramach projektu E1, który ma przeciąć znaczną część Zachodniego Brzegu. Sygnatariusze uznali tę decyzję za nie do zaakceptowania.

Dwanaście podpisów, różne zobowiązania

Dokument podpisali szefowie dyplomacji Kanady, Danii, Finlandii, Francji, Islandii, Irlandii, Norwegii, Polski, Portugalii, Hiszpanii, Szwecji i Wielkiej Brytanii. Warto jednak przeczytać go uważnie, bo diabeł tkwi w szczegółach. Państwa potwierdzają w nim zamiar wprowadzenia krajowych ograniczeń lub poparcia restrykcji europejskich albo deklarują, że aktywnie rozważają takie środki zgodnie z własnymi procedurami. Ta elastyczna formuła nie zobowiązuje wszystkich do identycznych kroków.

Miliband ogłosił w parlamencie, że Francja i Kanada wspólnie z Wielką Brytanią wprowadzą zakaz importu towarów z osiedli. Dołączą tym samym do Holandii, Irlandii, Belgii, Hiszpanii i Norwegii, które już zakazały takiego handlu lub są w trakcie wprowadzania zakazu. Francja zabiega ponadto o rozwiązanie obowiązujące w całej Unii Europejskiej. Poniższe zestawienie porządkuje deklaracje.

Miliband nie przebierał w słowach

Najwięcej emocji wzbudziło wystąpienie brytyjskiego ministra spraw zagranicznych. Ed Miliband oświadczył w Izbie Gmin, że brytyjski rząd uznaje, iż na części Zachodniego Brzegu dochodzi do czystek etnicznych wobec Palestyńczyków, dokonywanych przez – jak to ujął – terrorystów spośród osadników. Dodał, że rząd Izraela zbyt często przymyka na to oczy, a niektórzy jego członkowie wręcz popierają przymusowe wysiedlenia. Ogłosił też, że Londyn oficjalnie uznaje okupację Zachodniego Brzegu za bezprawną.

„Dziś odmawiamy bycia biernymi świadkami dalszego cierpienia” – mówił Miliband, wskazując na niszczenie szans na rozwiązanie dwupaństwowe. Londyn przedstawia swoje decyzje jako gruntowny reset relacji z Izraelem. Nowe przepisy mają zacząć obowiązywać w ciągu 6–9 miesięcy, a zapowiedziany pakiet obejmuje przede wszystkim:

• zakaz importu towarów z nielegalnych osiedli, wprowadzony w ramach nowego reżimu sankcyjnego,
• sankcje wobec konkretnych firm i osób świadczących usługi budowlane, infrastrukturalne, finansowe lub związane z nieruchomościami na rzecz rozbudowy osiedli,
• zakaz reklamowania w Wielkiej Brytanii nieruchomości położonych w osiedlach,
• sankcje wobec kolejnych ekstremistycznych osadników oraz odmowę licencji na eksport broni i innych towarów, które w istotny sposób wspierają okupację.

Syn dziewczynki z częstochowskiego getta

Wystąpienie miało też bardzo osobisty wymiar. Miliband przedstawił się jako dumny brytyjski Żyd, wdzięczny Izraelowi za to, że dał dom jego babci, gdy naziści zamordowali jej męża – dziadka ministra – oraz 60 innych członków rodziny. Zaznaczył, że spór Londynu toczy się z izraelskim rządem, a nie z mieszkańcami Izraela.

Rodzinna historia ministra ma także polski rozdział. Jego matka, Marion Kozak, przyszła na świat w 1934 roku w Częstochowie jako Dobra Jenta Kozak. W 1942 roku uciekła z częstochowskiego getta razem z matką i siostrą. Przeżyła dzięki odwadze wielu ludzi, w tym polskich zakonnic oraz Heleny i Andrzeja Sitkowskich z Warszawy, uhonorowanych przez Instytut Jad Waszem tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Zmarła w Londynie pod koniec maja, w wieku 91 lat.

Odwet Jerozolimy

Szef izraelskiej dyplomacji Gideon Saar nazwał zarzuty Milibanda skandalicznymi kłamstwami i ogłosił zamknięcie konsulatu Wielkiej Brytanii we Wschodniej Jerozolimie. Placówka w dzielnicy Sheikh Jarrah zajmuje się sprawami Palestyńczyków na terytoriach okupowanych, a jej dyplomaci stracą akredytację po 30 dniach. Miliband uznał tę decyzję za godną ubolewania i szkodliwą.

Saar zapowiedział też usunięcie Brytyjczyków z centrum w Kirjat Gat, które monitoruje rozejm w Strefie Gazy, oraz koniec brytyjskich szkoleń dla sił bezpieczeństwa Autonomii Palestyńskiej. Zakaz wjazdu do Izraela objął 12 osób: 11 brytyjskich parlamentarzystów, m.in. Jeremy’ego Corbyna i Diane Abbott, oraz prawnika Fahada Ansariego. Izraelskie MSZ uzasadniło zakaz, pisząc o osobach zaangażowanych w działalność antysemicką i antyizraelską oraz negujących istnienie państwa Izrael.

Jerozolima konsekwentnie przedstawia własną wersję sporu. Izrael odrzuca pojęcie okupacji i uważa Zachodni Brzeg za terytorium sporne. Prezydent Icchak Hercog ocenił, że sankcje okażą się poważnym błędem, a w obecnej sytuacji byłyby ingerencją w demokratyczne wybory zaplanowane w Izraelu na 27 października.

Waszyngton waży słowa

Sekretarz stanu Marco Rubio zapewnił, że USA oczywiście nie przyłączą się do brytyjskich sankcji. Dodał, że Waszyngton nie chce destabilizacji na Zachodnim Brzegu w chwili, gdy w regionie dzieje się tak wiele. Znacznie ostrzej wypowiedział się ambasador USA w Izraelu Mike Huckabee, który nazwał decyzję Londynu nieracjonalną i uznał ją za dyskryminację Żydów. Biały Dom zdystansował się jednak od jego słów.

Sam Donald Trump, pytany o sankcje przed wylotem na konwencję republikanów w Teksasie, był wyjątkowo powściągliwy i zapowiedział rozmowy z Izraelem. Stwierdził, że doskonale rozumie sytuację, i dodał: „Chcę się dowiedzieć, dlaczego to się nagle wydarzyło”. Według doniesień medialnych nie oponował jednak, gdy w poniedziałek premier Andy Burnham poinformował go telefonicznie o planowanych sankcjach.

Po stronie palestyńskiej decyzję przyjęto zupełnie inaczej. Władze Autonomii Palestyńskiej nazwały zapowiedź sankcji ważnym etapem rozliczania izraelskiego rządu z łamania prawa i zaapelowały o szybkie wdrożenie restrykcji. Specjalna sprawozdawczyni ONZ ds. okupowanych terytoriów palestyńskich Francesca Albanese uznała słowa Milibanda za przełom w stanowisku Londynu. Jeszcze przed wystąpieniem zastrzegała jednak, że sam zakaz handlu musi być częścią znacznie szerszej zmiany polityki.

E1 – klin wbity w Zachodni Brzeg

Dlaczego akurat E1 rozpaliło emocje w tylu stolicach? To planowane osiedle między Ma’ale Adumim a Jerozolimą Wschodnią, a sierpniowe przetargi dotyczą ponad 1200 mieszkań. Budowa grozi odcięciem Jerozolimy Wschodniej od Zachodniego Brzegu i rozbiciem palestyńskiego terytorium na dwie odseparowane części, północną i południową. Na mapie wyglądałoby to jak klin wbity w sam środek obszaru, na którym miałoby powstać przyszłe państwo palestyńskie.

Co to oznacza dla Polski?

Stanowisko Polski przedstawiło Ministerstwo Spraw Zagranicznych, informując o wspólnym oświadczeniu ministrów spraw zagranicznych 12 państw. Sygnatariusze opowiedzieli się w nim za rozwiązaniem dwupaństwowym i ocenili, że sytuacja „gwałtownie się pogarsza”. Wezwali rząd Izraela do natychmiastowego wstrzymania rozbudowy osiedli i pociągnięcia do odpowiedzialności sprawców przemocy osadniczej. Ponownie potępili też terrorystyczny atak Hamasu z 7 października.

Czy w takim razie z polskich sklepów znikną jakieś produkty? Na razie nie wiadomo, jakie konkretne przepisy przygotuje Warszawa. Własne zakazy handlowe zapowiedziały dotąd tylko Wielka Brytania, Francja i Kanada. Treść oświadczenia pozwala Polsce zarówno na wprowadzenie krajowych regulacji, jak i na poparcie wspólnego rozwiązania dla całej Unii, o które zabiega Paryż.

Kilka procent eksportu, duży ciężar polityczny

Unia Europejska jest największym partnerem handlowym Izraela. Według Komisji Europejskiej w 2025 roku odpowiadała za 31,7 proc. jego handlu towarami i trafiło do niej 29,4 proc. izraelskiego eksportu. Wartości samego eksportu z osiedli nie da się dokładnie ustalić. Szacunki medialne mówią o 150–250 mln euro rocznie w przypadku UE, a Komisja Europejska nie dysponuje precyzyjnymi danymi.

Czy takie kwoty mogą zmusić rząd w Jerozolimie do zmiany kursu? W wymiarze czysto ekonomicznym to raczej ukłucie szpilką niż cios. Większe znaczenie ma precedens. Izrael obawia się, że kontrole pochodzenia towarów i zniechęcanie europejskich firm do współpracy ograniczą jego handel z Unią. Miliband włożył kij w mrowisko, a gwałtowna reakcja Jerozolimy pokazuje, że sygnał potraktowano bardzo poważnie.

Najbliższym sprawdzianem będą wybory parlamentarne w Izraelu 27 października. Równolegle Londyn, Paryż i Ottawa będą przekładać zapowiedzi na konkretne przepisy, a Francja nadal będzie zabiegać o restrykcje dla całej Unii. Czy Polska pójdzie śladem Wielkiej Brytanii, czy postawi na rozwiązanie wspólnotowe? Odpowiedź pokaże, jak daleko Warszawa jest gotowa się posunąć.

Źródła:

• Gov.uk – transkrypcja przemówienia Eda Milibanda
• Interia
• RMF24
• Rzeczpospolita
• Polsat News
• Gazeta Prawna
• CNN
• NPR
• The Times of Israel
• The Jerusalem Post
• The Jewish Chronicle
• Al Jazeera
• CBC News
• Arab News
• Malay Mail
• Yahoo News
• Jewish News
• EUobserver