Korzenie konfliktu, który dzieli świat od 76 lat

Od mandatu brytyjskiego do niepodległości

Rok 1948 zapisał się w historii jako moment narodzin państwa Izrael i początku jednego z najdłuższych konfliktów współczesnego świata. David Ben-Gurion ogłosił niepodległość 14 maja, dzień przed wygaśnięciem brytyjskiego mandatu nad Palestyną. To wydarzenie, dla jednych spełnienie marzeń o powrocie do ziemi obiecanej, dla drugich początek tragedii znanej jako Nakba – katastrofa, która zmusiła 700 tysięcy Palestyńczyków do opuszczenia swoich domów.

Historia tego konfliktu sięga jednak znacznie głębiej. Pod koniec XIX wieku, gdy w Europie narastał antysemityzm, Theodor Herzl sformułował ideę syjonizmu – ruchu dążącego do utworzenia żydowskiej ojczyzny. Palestyna, będąca wówczas częścią Imperium Osmańskiego, zamieszkana była głównie przez arabską ludność muzułmańską i chrześcijańską, z niewielką mniejszością żydowską stanowiącą około 3% populacji.

Deklaracja Balfoura i jej konsekwencje

Przełomowym momentem była deklaracja Balfoura z 1917 roku, w której Wielka Brytania zobowiązała się do utworzenia „narodowej siedziby dla narodu żydowskiego” w Palestynie. „Jego Wysokość rząd przychylnie zapatruje się na utworzenie w Palestynie narodowej siedziby dla narodu żydowskiego” – pisał Arthur Balfour, brytyjski minister spraw zagranicznych. Ten dokument, liczący zaledwie 67 słów, położył podwaliny pod konflikt trwający po dziś dzień.

Po I wojnie światowej Liga Narodów powierzyła Wielkiej Brytanii mandat nad Palestyną. W latach 1920-1948 napływ żydowskich imigrantów, szczególnie uciekinierów przed nazizmem, dramatycznie zmienił demografię regionu. Populacja żydowska wzrosła z 60 tysięcy do ponad 600 tysięcy. Czy można było przewidzieć, że te migracje doprowadzą do konfliktu, który będzie definiował geopolitykę Bliskiego Wschodu przez następne stulecie?

Strefa Gazy – enklawa bez wyjścia

Strefa Gazy to wąski pas ziemi o powierzchni zaledwie 365 kilometrów kwadratowych, zamieszkiwany obecnie przez ponad 2 miliony Palestyńczyków. Po wojnie arabsko-izraelskiej w 1948 roku terytorium to znalazło się pod administracją Egiptu. Izrael okupował Strefę Gazy od 1967 do 2005 roku, kiedy to premier Ariel Sharon zdecydował o jednostronnym wycofaniu osadników i wojsk.

Od 2007 roku, gdy Hamas przejął kontrolę nad Strefą Gazy, Izrael i Egipt utrzymują blokadę tego terytorium. ONZ określa Gazę jako „największe więzienie pod gołym niebem”. Mieszkańcy mają ograniczony dostęp do wody pitnej, elektryczności i podstawowych usług medycznych. Bezrobocie sięga 45%, wśród młodzieży przekracza 70%.

Cykle przemocy i ofiary konfliktu

Historia konfliktu izraelsko-palestyńskiego to tragiczny katalog wojen, intifad i operacji militarnych. Pierwsza intifada (1987-1993) pochłonęła życie około 2000 Palestyńczyków i 300 Izraelczyków. Druga intifada (2000-2005) była jeszcze bardziej krwawa – zginęło ponad 3000 Palestyńczyków i około 1000 Izraelczyków.

Operacje militarne w Strefie Gazy stały się niemal rytualnym elementem konfliktu. Operacja „Płynny Ołów” (2008-2009), „Filar Obrony” (2012), „Ochronny Brzeg” (2014) – każda zostawiała po sobie setki, czasem tysiące ofiar. Najkrwawsza była operacja z 2014 roku, w której zginęło ponad 2100 Palestyńczyków, w tym 500 dzieci, oraz 73 Izraelczyków.

Międzynarodowe zaangażowanie i geopolityczne szachy

Konflikt izraelsko-palestyński od początku był areną rywalizacji mocarstw. Stany Zjednoczone, od uznania Izraela przez Harry’ego Trumana w 1948 roku, pozostają jego głównym sojusznikiem, przekazując rocznie ponad 3,8 miliarda dolarów pomocy wojskowej. Z kolei państwa arabskie i Iran wspierają różne frakcje palestyńskie – Hamas otrzymuje wsparcie z Iranu i Kataru, podczas gdy Autonomia Palestyńska korzysta z pomocy Arabii Saudyjskiej i Zjednoczonych Emiratów Arabskich.

Rosja i Chiny balansują między stronami, oficjalnie popierając rozwiązanie dwupaństwowe, ale jednocześnie rozwijając stosunki gospodarcze z Izraelem. „Pokój na Bliskim Wschodzie leży w interesie całego świata” – podkreślał Władimir Putin podczas jednego ze szczytów. Jednak czy którekolwiek mocarstwo jest naprawdę zainteresowane zakończeniem konfliktu, który pozwala im na geopolityczne manewry w regionie?

Próby pokoju i ich niepowodzenia

Historia prób rozwiązania konfliktu to pasmo rozczarowań. Porozumienia z Oslo (1993), które przyniosły Pokojową Nagrodę Nobla dla Jasera Arafata i Icchaka Rabina, miały doprowadzić do utworzenia państwa palestyńskiego do 1999 roku. Szczyt w Camp David (2000), plan Annapolis (2007), inicjatywa Kerry’ego (2013-2014) – wszystkie zakończyły się fiaskiem.

Główne punkty sporne pozostają niezmienne: status Jerozolimy, prawo powrotu palestyńskich uchodźców, granice przyszłego państwa palestyńskiego, osadnictwo żydowskie na Zachodnim Brzegu. Każda ze stron ma swoje czerwone linie, których nie jest gotowa przekroczyć.

Teraźniejszość i mroczne prognozy

Rok 2025 przyniósł kolejną eskalację. Według najnowszych danych ONZ, od października 2023 roku w konflikcie zginęło ponad 65 tysięcy Palestyńczyków i około 2 tysiące Izraelczyków. Międzynarodowy Trybunał Karny rozważa postawienie zarzutów przywódcom obu stron.

Eksperci są zgodni – bez fundamentalnej zmiany podejścia, konflikt będzie trwał kolejne dekady. Demografia działa na niekorzyść status quo – palestyńska populacja między Jordanem a Morzem Śródziemnym niedługo przewyższy żydowską. Czy Izrael będzie w stanie utrzymać kontrolę nad milionami Palestyńczyków bez przyznania im praw politycznych?

Martin Indyk, były amerykański wysłannik ds. pokoju bliskowschodniego, ostrzega: „Jesteśmy świadkami powolnej śmierci rozwiązania dwupaństwowego”. Alternatywa to albo państwo binarodowe, w którym Żydzi mogą stać się mniejszością, albo system apartheidu, który podważy demokratyczny charakter Izraela.

Ludzki wymiar tragedii

Za statystykami kryją się prawdziwe dramaty. Rodziny rozdzielone murem bezpieczeństwa, dzieci dorastające w cieniu wojny, młodzi ludzie po obu stronach, którzy nie znają innej rzeczywistości niż konflikt. W Gazie 70% populacji to osoby poniżej 30 roku życia, które nigdy nie opuściły enklawy. W Izraelu całe pokolenie dorasta z traumą ataków rakietowych i zamachów terrorystycznych.

Jak pisał izraelski pisarz Amos Oz: „Tragedia polega na tym, że dwa narody, które przeżyły gehennę, walczą o ten sam skrawek ziemi”. Ta walka, jak pokazują ostatnie dekady, nie ma zwycięzców – tylko coraz dłuższą listę ofiar i pogłębiającą się przepaść nienawiści między narodami skazanymi na sąsiedztwo.

Źródła:

United Nations
BBC
Council on Foreign Relations
Human Rights Watch
B’Tselem
Al Jazeera
Times of Israel
Haaretz